CHÀO MỪNG 90 NĂM THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM (3/2/1930 - 3/2/2020); MỪNG XUÂN CANH TÝ 2020
VĂN CHƯƠNG 2016, VÀ HI VỌNG


Bùi Công Thuấn

(Nguồn: VNĐN số 17 - tháng 01 & 02 năm 2017)

  

Tôi chỉ là người đứng ở một góc sân nhìn cuộc chơi, thành ra góc nhìn rất hẹp. Nhưng lại biết rằng, ở mỗi góc nhìn, người quan sát có thể nhận ra những cái riêng mà ở góc khác không thấy, và đối với một ngòi bút, cái riêng là cái cần có. Chỉ khi người nghệ sĩ nhiếp ảnh chọn được một góc ảnh thì mới chụp được ảnh đẹp. Nghĩ thế nên tôi mạo muội ghi lại cảm nghĩ của mình…

 

VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VẪN SÔI NỔI KHẮP NƠI

 Tác phẩm ở các trại sáng, sau khi kết thúc trại, thường được cất vào kho?! Các sinh hoạt giới thiệu tác giả, tác phẩm chỉ còn là một hình thức quảng cáo?! Những hội thảo về tác giả đã quá cố thường được tổ chức nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh?! Dự trại sáng tác chỉ là dịp gặp gỡ, “vui là chính”, miễn là có tác phẩm đem nộp cho ban tổ chức là được?! Vân vân và vân vân…?! Những hoạt động văn nghệ cứ bị “đóng khung”vào những định kiến này, tạo nếp nghĩ quen thuộc cho số đông…

Trong năm 2016 diễn ra hai hội nghị đặc biệt: Hội nghị Lý luận phê bình lần thứ IV (24-27/6) tại Tam Đảo và Hội nghị đại biểu những người viết văn trẻ toàn quốc lần thứ IX (27-29/9) tại Hà Nội do Hội Nhà Văn tổ chức. Hai hội nghị này có ý nghĩa quan trọng về chính trị và văn học, tập trung lực lượng, thống nhất quan điểm, cách nhìn nhận, xem xét các vấn đề của văn học đương đại và chuẩn bị cho tương lai.

Hội nghị Lý luận phê bình lần thứ IV tập trung vào chủ đề “Văn học 30 năm đổi mới, hội nhập và phát triển 1986-2016”. Tổng kết hội nghị, nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà Văn nói về những việc sắp tới, có đến 14 vấn đề, điểm qua những vấn đề quan trọng là: Lo âu lớn nhất hiện nay là vấn đề suy thoái đạo đức; Không để lọt tác phẩm có giá trị, cải tiến phương pháp đầu tư sáng tác, thay đổi cách thẩm định tác phẩm; tiến tới kỷ niệm 60 năm thành lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957 -2017)…

Bản thân tôi tham dự hội nghị này thấy rằng:

Chủ đề của hội thảo Văn học - 30 năm đổi mới, hội nhập và phát triển, nhưng trong hội nghị, người ta vẫn đặt lại vấn đề: Thế nào là đổi mới? và câu trả lời là không thống nhất. Những tác phẩm, tác giả nào là tiêu biểu nhất cho thành tựu và giá trị của giai đoạn văn học này? Văn học này được định vị bằng những đặc điểm gì về tư tưởng, thi pháp và phong cách? Người ta cũng nói nhiều đến cách tân, nhưng không tham luận nào nói được giá trị của những “cách tân”trong văn học 30 năm đổi mới.

Hội nghị đại biểu những người viết văn trẻ toàn quốc lần thứ IX cũng thành công tốt đẹp với nội dung tổng kết: “… hơn 100 đại biểu được chọn lựa đều là những gương mặt văn chương có nhiều thành tích tốt, có số lượng sách đã xuất bản khá đồng đều (có người đã in 20 đầu sách); Hội nghị đã tập hợp, bồi dưỡng, định hướng sáng tác cho những người viết trẻ trên khắp mọi miền tổ quốc; tạo cơ hội để người viết trẻ đóng góp những tiếng nói tâm huyết vào dòng chảy văn học Việt Nam, thể hiện được tâm nguyện, khát vọng cống hiến tài năng và công sức cho công việc sáng tạo; có sự chia sẻ, học hỏi, liên thông giữa các thế hệ sáng tác và lí luận phê bình; tổ chức những hoạt động phong phú, thiết thực, tập trung vào chuyên môn; gây được những cảm xúc tốt đẹp và ấn tượng sâu sắc đối với mỗi người tham gia..”.[3]

Đọc những bài tường trình, các cuộc thảo luận, tôi rất vui vì thấy được một đội ngũ người viết trẻ hùng hậu đang tiến về phía trước, dù biết rằng sẽ có nhiều người bỏ cuộc. Tôi cũng chia sẻ những trăn trở, khó khăn của họ. Điều khó nhất là làm sao có được tác phẩm hay, có giá trị. Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến cho rằng “Những bài thơ hay muôn đời vẫn là điều bí ẩn của sáng tạo”.Nhà thơ Hữu Thỉnh thì nói đến ước vọng văn chương trẻ Việt Nam có những con đại bàng hay mãnh sư đủ sức đi một mình, ông cũng nhấn mạnh đến dấu ấn cá nhân trong sáng tác. Các tác giả trẻ cũng đặt ra nhiều vấn đề của thời đại mình: Vấn đề làm sao đưa được thơ đến với công chúng? Vấn đề văn học Việt Nam vẫn mang nặng tâm lý coi văn chương thị trường và chức năng giải trí là cái gì thấp kém, dễ dãi”. Vấn đề đội ngũ phê bình trẻ, tuy có được đào tạo bài bản song vẫn đang thiếu và yếu; chất lượng phê bình nhìn chung chưa cao (Hà Thị Vinh Tâm)…

VĂN ĐÀN VẪN YÊN Ả

Dòng chảy văn chương Việt Nam 2016 vẫn là dòng chảy yên ả. Những tác giả sung sức vẫn in tác phẩm và thể nghiệm những thể lọai mới, đề tài mới, cách viết mới. Nhiều tác giả tác phẩm được giới thiệu. Các hoạt động phong trào vẫn sôi nổi, những giải thưởng văn học vẫn có sức hấp dẫn…Và có những điều đáng ghi nhận như, tác giả Đỗ Quyên từ Vancouver giới thiệu 200 nhà phê bình thơ người Việt hậu đổi mới. Bàn tròn văn học: Từ văn học thời chiến rực rỡ đến văn học chiến tranh với các nhà thơ nhà văn: Trần Đăng Khoa, Nguyễn Trí Huân Lê Minh Khuê, Nguyễn Văn Thọ, Văn Chinh, Lê Thành Nghị… có cái nhìn sâu sắc về viết về chiến tranh. Nguyễn Hiệp trong bài “Thử giải mã ba nhà văn khó đọc ba miền”viết về ba nhà văn Nguyễn Bình Phương, Nhật Chiêu, Ngô Phan Lưu, có nhiều khám phá giúp người đọc nhận ra sự độc đáo văn chương Việt Nam đương đại.

Tuy vậy không thấy có tác phẩm, tác giả nào nổi bật ghi dấu ấn của năm, chưa rõ năm 2016 Hội Nhà văn và Liên hiệp các Hội VHNT sẽ trao giải thưởng cho tác phẩm nào.

Lý luận và phê bình văn học cũng bình lặng. Người ta nhận ra các lý thuyết văn học phương Tây là viết cho văn chương phương Tây, cần có một nền lý luận và phê bình văn học Việt Nam cho văn chương Việt Nam. Các nhà văn, nhà thơ (nhất là người viết trẻ) sau những bứt phá thi pháp cũ để dấn thân phiêu lưu vào cách viết mới, vẫn không tạo ra được một dòng văn học mới có tính chất chủ lưu (như Thơ Mới 1930-1945). Từ đây, mọi lý luận đều quy về một vấn đề, đó là tài năng. Không có tài năng sáng tạo cái mới thì văn chương sẽ vẫn như cũ… Mọi cách tân chỉ là thủ pháp. Nhà thơ Hữu Thỉnh khi tổng kết tọa đàm “Thơ trẻ: truyền thống và cách tân”trong Hội nghị đại biểu những người viết văn trẻ toàn quốc lần thứ IX nói rằng: “Thơ là những bông hoa nảy nở từ tâm hồn. Nếu không phả tâm hồn của mình vào câu chữ thì mọi cách tân đều vô nghĩa”.

Có điều bây giờ nhiều người kêu ca quá, rằng văn chương không còn là ngôi đền thiêng, rằng Thơ bây giờ nhiều quá. Nhà thơ Trần Hoàng Vy phải lên tiếng trong bài “Tản mạn thơ…Ai cứu thơ: Bây giờ... tỏ tình chẳng ai thèm đọc thơ, bắt chước thơ. Gặp nhau nhậu nhẹt, ai muốn đọc thơ phải bỏ tiền ra trả..”.nhuận nghe”cho người nghe. Thơ bị xô đẩy, hắt hủi như con... ghẻ./ Ôi! Cái thời hoàng kim, oanh liệt của thơ nay còn đâu? Ai sẽ thay mặt văn đàn và thi ca cả nước trả lời đúng cho độc giả, cứu vớt cho Thơ khỏi bị hàm oan. Hội đồng Thơ ơi hãy cứu lấy thơ?..”.[7]

Nhà văn Tạ Duy Anh than thở:”Có tới cả năm trời tôi chỉ cứ loanh quanh bởi câu hỏi: Viết nữa hay không viết nữa? Không viết hay là viết? Viết hay thôi? Thôi hay viết”.Tôi nghĩ, đó là bi kịch của nhà thơ nhà văn trong nền kinh tế thị trường. Nhà văn Việt Nam đã sống và viết cho những mục đích cao cả của dân tộc. Cách nghĩ, cách viết của giai đoạn trước đã thành nếp. Văn chương được giao nhiệm vụ gánh vác trọng trách trong sự nghiệp Cách mạng. Nay chuyển sang kinh tế thị trường, văn chương trở thành một loại hàng hóa, chi phối bởi luật cung cầu, phải đáp ứng nhu cầu của các khách hàng (là “thượng đế”), mà “thượng đế”bây giờ thì… chỉ thích văn chương giải trí, nhẹ nhàng, lãng mạn (tiểu thuyết ngôn tình lên ngôi là vậy). Lưu ý rằng, giải trí cũng là một nhu cầu tinh thần, điều này nhà văn Nguyễn Nhật Ánh làm nên chuyện. (Xin đọc bài: “Nguyễn Nhật Ánh hút hàng ngàn bạn đọc tới phố Đinh Lễ”: Báo Tuổi Trẻ online đưa tin: “Từ 8g ngày 28-2-2016, hàng nghìn độc giả đã xếp hàng dài kín phố Đinh Lễ, Hà Nội để mua tập truyện dài mang tên Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng và xin chữ ký nhà văn Nguyễn Nhật Ánh”

Văn chương 2016 yên ả vì đã vơi bớt những chuyện lùm xùm (so với những năm trước). Nhưng cũng còn vài chuyện con con. Hà Yên đặt vấn đề Lã Nguyên đạo văn, báo chí cũng đặt vấn đề hai Tác phẩm “Chim ưng và chàng đan sọt”của Bùi Việt Sỹ và “Sương mù tháng giêng”của Uông Triều “cuốn nào đạo cuốn nào?”vụ tranh chấp bản quyền bài thơ Đừng tưởng giữa ông Trần Văn Sỹ và ông Hà Sỹ Liêm…các sự việc trên không gây ra hậu quả gì đáng tiếc.

Tuy nhiên bản quyền cuốn sách "Quà cho con”được 550 triệu đồng thì gây xôn xao dư luận. Đây là cuốn sách của tác giả Nguyễn Huy Hoàng, người đang công tác tại Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch, là thư ký của Thứ trưởng Vương Duy Biên. Người ta lên tiếng vì giá trị nghệ thuật của cuốn sách này. Nhân chuyện Quà cho con, nhìn vào Hội sách thành phố Hồ Chí Minh năm 2016, ta thấy gì về sách văn chương? về các tác giả viết văn “truyền thống”? Vanvn.net đưa tin: Hội sách năm 2016 có 710 gian hàng, tăng khoảng gần 40% so với Hội sách lần VIII-2014; với sự tham gia của 172 Nhà xuất bản, các công ty phát hành và truyền thông văn hoá trên cả nước, cùng 36 Nhà xuất bản nước ngoài, 300.000 tựa sách với hơn 30 triệu bản in được trưng bày. Số lượt người đến với Hội sách: hơn 1 triệu lượt, tăng hơn 20% so với Hội sách lần VIII”.

Dù rằng Hội chợ sách chỉ phản ánh cách đọc sách của một bộ phận bạn đọc, và cho biết thông tin về một số tác giả có sách best-seller, dù sao đó cũng là một kênh thông tin đáng suy gẫm. Đó là vấn đề Văn chương và thị trường.

NIỀM HY VỌNG

Phải chờ hàng thập kỷ, văn chương mới đơm hoa kết trái. Những đợt tập huấn của Hội đồng LLPB VHNT trung ương, những Hội nghị Lý luận phê bình, Hội nghị đại biểu những người viết văn trẻ toàn quốc hôm nay, rồi sẽ gặt được những mùa vàng. Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình Tú, Uông Triều, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Tiến Thụy, Phong Điệp... trước kia là những nhà văn trẻ, giờ họ đang trở thành những người gánh vác trọng trách của Văn học Việt Nam… Nghĩ như vậy, tôi có quyền hy vọng.

B.C.T