Hồng Ngọc
(Nguồn: VNĐN số 17 - tháng
01 & 02 năm 2017)
Đạo diễn -
NSND Giang Mạnh Hà luôn làm người ta ngỡ ngàng bởi năng lượng hoạt động
dồi dào và khả năng sáng tạo “khủng” trên sân khấu cải lương chuyên
nghiệp. Nhưng mới đây, anh bất ngờ xuất hiện trong vai trò hoàn toàn
mới: khai sinh Chương trình rối nước “Dòng chảy cội nguồn”, do anh viết
kịch bản, ca khúc. Hơn một giờ ngồi xem rối nước, tôi chỉ có thể trầm
trồ hai chữ “tuyệt vời”.
Sân khấu “dã chiến” quây bằng nilon, được lắp
đặt ngay trước sân Nhà hát cải lương, một tấm mành che trên mặt nước lung
linh. Đúng như tên gọi, chương trình rối nước gồm ba phần thể hiện
nét đặc trưng trong dòng chảy văn hóa Bắc - Trung - Nam. Phần đầu “Ngàn
năm Thăng Long” gồm những “tích trò” khá quen thuộc với khán giả từng
xem Nhà hát múa rối Thăng Long biểu diễn qua truyền hình. Giáo đầu
là chú Tễu cởi trần đóng khố với nụ cười hớn hở đã trở thành “kinh
điển” của sân khấu rối nước. Rồi những màn cấy lúa, chọi trâu, bắt
cá… vui nhộn cùng bài hát Hồn quê trữ tình với giọng hát Thu
Huyền, làm nổi bật nét văn hóa vùng đồng bằng Bắc bộ. Ánh sáng thay
đổi, sân khấu rối nước chuyển cảnh ngoạn mục. Chấp chới một giọng hò
Huế cất lên ngọt ngào. Vẻ đẹp thơ mộng của xứ kinh kỳ - biểu tượng
của miền Trung hiện ra với dòng sông Hương, điệu múa cung đình lộng
lẫy và hoạt cảnh “Loan phượng sinh con” vừa vương giả vừa đầy kịch
tính, điệu múa Chăm uyển chuyển, mê hoặc… Phần cuối chương trình là
cảnh sông nước Nam bộ quen thuộc với những phiên chợ nổi bồng bềnh ghe
xuồng đầy ắp trái cây, những người nông dân khăn rằn quấn xéo trên
đầu. Ca khúc Bức tranh quê do NSUT Chiêu Hùng song ca cùng ca sĩ Xuân Trúc phụ
trợ cho tiết mục càng tăng thêm hiệu quả nghệ thuật.
Con rối được tạo hình đẹp, động tác linh hoạt,
diễn xuất có hồn, phối hợp nhịp nhàng với lời hát… Tất cả diễn ra
trên nền nhạc dân tộc Bắc - Trung - Nam với giai điệu, tiết tấu khi
rộn ràng hối thúc, khi khoan thai, dìu dặt, hợp thành một thể thống
nhất, mang lại hiệu quả tuyệt vời.
Chương trình “Dòng chảy cội nguồn” có thể còn
đôi ba chỗ kỹ thuật điều khiển con rối chưa thật hoàn hảo. Nhưng sự
chưa nhuần nhuyễn được người xem cảm thông khi nhìn các diễn viên chui ra
từ sau bức mành, quần áo ướt sũng, cúi chào khán giả, bởi họ không
phải ai xa lạ mà chính là dàn diễn viên của Nhà hát nghệ thuật truyền
thống Đồng Nai. Thật cảm động khi biết rằng chỉ trong thời gian hơn
một tháng tập luyện, các đào, kép của sân khấu cải lương vốn chỉ
quen diễn xuất trên sân khấu cạn đã bất ngờ “hạ thủy”, trở thành
những nghệ sĩ biểu diễn rối nước…
Trò chuyện với tôi, Đạo diễn - NSND Giang Mạnh
Hà thi thoảng lại cất giọng hát để minh họa cho những tiết mục rối
nước mà anh vừa dàn dựng. Với chất giọng sáng và ấm, anh ca được đủ
loại, từ cải lương đến tuồng, chèo, thậm chí cả… dân ca Chăm. Tôi cứ
nghĩ, may mắn sinh ra, lớn lên trên quê hương của các phường rối nước
Thái Bình, trong huyết quản đã có sẵn tố chất chèo, nên Giang Mạnh
Hà làm rối nước rất duyên, rất ngọt. Thật ra, anh cũng phải vượt qua
không ít khó khăn, áp lực. Đề án rối nước và rối cạn của Nhà hát
nghệ thuật truyền thống Đồng Nai nhằm phục vụ khách du lịch, tạo sân
chơi cho trẻ em đã có mấy năm trước nhưng phải tới năm 2016, Giang Mạnh
Hà mới có thể hiện thực hóa. Để có một chương trình rối nước không
trùng lặp, anh tự tay viết kịch bản, ca khúc, mời đạo diễn, đặt làm
con rối, đạo cụ… Không có thêm biên chế, anh mạnh dạn cho diễn viên
cải lương tập điều khiển rối nước. “Nghề chơi cũng lắm công phu”,
diễn rối nước đòi hỏi phải có sự tương tác nhịp nhàng giữa người
điều khiển, con rối dưới nước và dàn nhạc trên bờ. Khó nhất là làm
sao cho rối đừng “tréo ngoe” mà phải khớp với tiết tấu âm nhạc, đạo
cụ, vì rối chịu áp lực nước rất dễ ngả ngiêng, khi cần chìm lại
nổi, khi cần nổi lại chìm. Con rối diễn trò cũng như người, phải
biểu cảm, rõ sắc thái. Môi trường biểu diễn dưới nước đã không
thuận lợi, kỹ thuật điều khiển con rối lại khó, chỉ một vai hầu
đồng cần tới 4 người, một điệu múa Chăm huy động đến 14 diễn viên. Thời
gian đầu mỗi buổi tập ngâm nước hàng giờ, chưa quen nên nghệ sĩ của
nhà hát lăn ra… bệnh. Nhưng đã lỡ “leo lên lưng cọp” rồi, phải ráng. Cũng
may rối nước như có “bùa mê”, càng theo càng…say, nhất là khi tự mình
điều khiển được chú rối làm đủ các động tác như người. Một vị khách
Singapore - Ông Cheng, Phó Chủ tịch Hiệp hội rối quốc tế được xem các nghệ
sĩ tập đã say mê quay video, chụp hình rồi hào hứng làm theo, nhưng
chưa xong một tiết mục, ông đã bỏ cuộc vì… quá khó. Người đàn ông am tường đủ loại rối của
các châu lục (trừ rối nước) này tỏ ra rất thán phục những tích trò
mang tính nghệ thuật cao và giàu ý nghĩa nhân văn như tiết mục Loan
phượng sinh con, ba giá đồng...
Hiện cả nước ta có khoảng 10 nhà hát và phường
rối nước chủ yếu tập trung ở phía Bắc. Thành phố Hồ Chí Minh có sân
khấu rối nước nhưng cũng chỉ là để “thêm vào” cho đủ món trên bàn tiệc. Việc chấp
thuận cho Nhà hát nghệ thuật truyền thống Đồng Nai triển khai Đề án rối
nước cho thấy sự táo bạo trong tư duy của lãnh đạo Tỉnh và ngành văn
hóa, thể thao, du lịch. Nhưng để múa rối nước thành món ăn tinh thần
của người Đồng Nai thì phải đầu tư bài bản, trong đó nặng nhất là kinh phí
làm con rối. Sân khấu rối nước tiết mục nào con rối ấy, không thể tận dụng
nhiều lần. Chỉ một chương trình “Dòng chảy cội nguồi” đã cần tới 98 con rối, 30
bộ trang phục “người nhái” cho diễn viên. Hiện tại, rạp hát Khánh Hưng đang
được nâng cấp làm sân khấu rối nước để hàng tuần phục vụ khán giả. Khó
khăn nhiều nhưng tôi tin, với sự hỗ trợ đắc lực của tỉnh, với tư duy làm nghệ
thuật vừa táo bạo, vừa căn cơ của đạo diễn, NSND Giang Mạnh Hà, không gì là
không thể…
H.N