CHÀO MỪNG 90 NĂM THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM (3/2/1930 - 3/2/2020); MỪNG XUÂN CANH TÝ 2020
NGÔI ĐỀN TÁI SINH

Nguyễn Duy Đồng

(Nguồn: VNĐN số 32 – tháng 7 & 8 năm 2019)

 

 unnamed.png
Đền Thọ Toán được xây dựng lại - Ảnh: Duy Đồng



Tình làng, nghĩa xóm không còn chân chất nồng ấm như xưa, cuộc sống có đổi thay, khá hơn, nhưng chưa theo kịp thiên hạ, vẫn làng nghèo. Tuy nhiên, điều đó không làm tôi buồn bằng khi đứng trước cửa làng, nhìn ra cánh đồng, nhìn vào gò đất trống trơ ấy. Một nỗi buồn như bị hụt hẫng, luyến tiếc! Và vì thế, mỗi lần về, tôi lại mang theo mỗi buồn cùng hành lý khi rời quê…

Ngôi Đền ấy chẳng hiểu có tự bao giờ. Chỉ nhớ khi biết dắt trâu ra đồng, tôi đã thấy nó. Đền nằm ở gò đất giữa đồng, trước cửa làng tôi. Hạ điện: ba gian,  hai hồi, những cây cột lim to sụ, đen đặc, tôi ôm không xuể. Thượng điện ở phía sau, nhỏ hơn, nhưng cũng toàn bằng gỗ lim. Tôi cứ thắc mắc: sao làng tôi xa rừng, ngái sông, sức trâu không thể kéo nổi, mà sao người ta mang được đến đây được những cây lim to nặng thế? Sân Đền cỏ gừng mòn cùn như dán vào mặt đất, phẳng, rộng bằng nửa sân bóng đá. Đền được bao bọc xung quanh bằng hai bờ giậu đủ các thứ cây. Giậu trong, cách ngôi đền khoảng 5 mét, bao bọc mép sân. Giậu ngoài, cách giậu trong chừng 50 mét. Chim chóc đủ loại về làm tổ trên các cành cây, trong đó có cả quạ khoang, điều hâu, cú mèo là giống chim lũ nhóc chúng tôi sợ lắm.

Ngôi Đền uy nghi, bề thế vậy mà bỏ mặc khói hương từ lâu nên tượng Ông, lư hương, bàn thờ, bụi bám chắc như được sơn đen. Cũng chẳng rõ lí do vì sao, bởi năm Cải cách tôi mới lọt lòng. Dù thế, vẫn thấy Đền không lạnh lẽo, thậm chí vẫn ấm cúng, bởi đây là nơi thân thuộc gắn bó với mọi người làng tôi. Có lẽ do không có Đình, nên dân làng, tất cả đều nương tựa vào Đền: khi xin được chở che lúc nắng lửa, bão giông cho người làm đồng; khi xin nhờ làm hội trường họp xóm, diễn văn nghệ, làm phòng học bình dân học vụ; lúc xin cho làm kho chứa nông sản HTX,….; và hầu như Đền ưu ái dành cho lũ mục đồng chúng tôi làm nơi tụ tập vui chơi hàng ngày. Chim chóc cũng chẳng biết vì sao mà nhờ vả vườn Đền đông thế.

Theo cha tôi: Khi Tam toà đại vương Uy minh vương Lý Nhật Quang, đánh giặc bị trúng thương, ngựa phi tới gò đất này thì máu Tướng quân nhỏ xuống. Dân làng lập đền thờ là vì thế(1). Tôi cũng không quan tâm nhiều về lịch sử ngôi đền. Chỉ lưu tâm: Đền nào chẳng do lòng dân lập nên để thờ phụng hiền tài. Ngày cả chùa chiền, chỉ thuộc về đời sống tâm linh, cũng cần trân trọng, coi như đó là một di sản văn hóa dân tộc cần bảo tồn, lưu giữ!

Cha tôi bảo: Đền, chùa, miếu mạo... những thứ duy tâm ấy là mê tín dị đoan, trái ngược với chủ nghĩa khoa học duy vật biện chứng cần bãi bỏ khi tôi hỏi vì sao xây Đền mà không thờ. Ơn nhờ Đ?n ??n th? m? kho?ng cu?i th?p ni?n 60, ??n b? x?a s?. ??n d? ra l?y g? l?m kho HTX ? n?i kh?c. C?y c?i b?n cho d?n. ??n m?t x?c ?? l?i g? ??t tr?ng tr? bu?n l?m. L? m?c ??ng ch?ng t?i h?t ch? ch?i, ??a n?o c?ng ? r?, c? ??a m?t ?? nh?e v? nhi?u ng??i l?n h?n c?ng t?m tr?ng nh?ng kh?ng ai th? l? ra l?i. T? ??, m?i l?n v? th?m qu?, kh?ng hi?u sao m? t?i c? nh? Ng?i ??n v? bu?n v? s? ch?t ?i c?a n?.?

Ph?i ch?ng, c?ng c? Th?n linh n?n t? ng?y m?t ??n, l?ng t?i ch?ng ph?t tri?n, kh?ng ai th?ng ti?n v? v? m?t ai c?ng bu?n ch?ng kh?c g? t?i. ???c bi?t, nh? m?t s? tr?ng h?p k? l? t?a giai tho?i ?s?m? c?a Tr?ng Tr?nh Nguy?n B?nh Khi?m: ?ền đến thế mà khoảng cuối thập niên 60, Đền bị xóa sổ. Đền dỡ ra lấy gỗ làm kho HTX ở nơi khác. Cây cối bán cho dân. Đền mất xác để lại gò đất trống trơ buồn lắm. Lũ mục đồng chúng tôi hết chỗ chơi, đứa nào cũng ủ rũ, có đứa mắt đỏ nhòe và nhiều người lớn hẳn cùng tâm trạng nhưng không ai thổ lộ ra lời. Từ đó, mỗi lần về thăm quê, không hiểu sao mà tôi cứ nhớ Ngôi Đền và buồn về sự chết đi của nó. 

Phải chăng, cũng có Thần linh nên từ ngày mất Đền, làng tôi chẳng phát triển, không ai thăng tiến và vẻ mặt ai cũng buồn chẳng khác gì tôi. Được biết, như một sự trùng hợp kỳ lạ tựa giai thoại “sấm” của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Minh Mạng Thập tứ/ Thằng Trứ phá đền/ Phá xong rồi lại xây liền/ Nào ai có biết, có phiền lụy ai”. Người có công, khởi công và truyền lửa cho việc làm tái sinh ngôi đền lại chính là cháu đích tôn của ông chủ nhiệm thời HTX làm trưởng ban dỡ Đền.  

Ngôi Đền tái sinh được khởi công vào cuối thập niên 2000. Đền hiện nay có 02 toà Bái đường và Hậu cung. Toà Bái đường được xây dựng với kiến trúc thời Nguyễn, gồm 3 gian 2 hồi được làm bằng gỗ mít. Ngôi đền có bộ khung khá lớn, sử dụng chất liệu xây dựng cùng với kỹ thuật lắp ghép truyền thống, được trang trí bằng các mảng chạm khắc nhẹ nhàng, hài hoà. Ngôi đền tái tạo được dân làng dốc hết toàn tâm vào đó miễn sao giống được ngôi đền cũ. Nhưng vẫn không sao tạo được thế uy nghi, trầm mặc, đượm sắc văn hóa như ngôi đền đã mất. Có ngôi Đền như chỗ dựa tinh thần cho làng. Các ngày: Rằm, Lễ, Tết, dân làng náo nức đến dâng hương, rôm rả lắm. Nhiều dân làng khác cũng đến hành hương. Vui nhất là ngày Lễ đón nhận bằng công nhận di tích lịch sử. Di tích lịch sử Đền Thọ Toán, xã Nam Cường được nhân dân dựng để thờ phụng, tri ân, tưởng nhớ đến công lao của Tam toà đại vương Uy minh vương Lý Nhật Quang, “một đại phúc thần cải châu, trung thực, liêm khiết”. Ngoài ra, đền còn phối thờ Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương. Ngày 27/8/2018, Uỷ ban nhân dân tỉnh Nghệ An ra quyết định số 3803/QĐ.UBND công nhận Đền Thọ Toán là di tích lịch sử cấp Tỉnh”.(2)

Sự tái sinh ngôi đền đã làm hồn làng sống lại, trong đó có tôi sau mấy thập niên lặng buồn. Lạ thay, kể từ khi ngôi đền được tái sinh, làng tôi phát đạt cả về đời sống vật chất lẫn tinh thần! Bây giờ, về quê tôi không mang theo nỗi buồn cùng hành lý khi bước rời quê. Chỉ còn chút nuối tiếc: giá như thời đó…    

N.D.Đ     

 

      

 

 

 Chú thích:

 

(1): Theo từ điển Bách Khoa: Hiện vẫn còn nhiều giả thuyết về cái chết của Lý Nhật Quang. Thần phả đền Quả Sơn viết rằng Lý Nhật Quang hi sinh trong trận chiến với giặc, bị chém ngang cổ nhưng đầu không lìa, đến núi Quả thì ngựa quỵ xuống, ông qua đời vào ngày 17 tháng 8 năm 1057.

(2):Theo Website banquanlyditichnghean