CHÀO MỪNG 45 NĂM ĐẤT NƯỚC HÒA BÌNH, THỐNG NHẤT (30/4/1975 - 30/4/2020) - CHÀO MỪNG NHỮNG NGÀY LỄ LỚN NĂM 2020 - TOÀN DÂN CHỐNG DỊCH, CHUNG TAY ĐẨY LÙI COVID-19
MỘT SỐ VẤN ĐỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN NGHỂ GỐM BIÊN HÒA

      LTS: Đồng Nai có nhiều nguồn nguyên liệu và tài nguyên khoáng sản để hình thành nên những nghề truyền thống. Trong đó, đáng kể nhất vẫn là làng gốm Biên Hòa có lịch sử hình thành và phát triển mấy thế kỷ qua. Xuất phát từ yêu cầu bảo tồn và phát triển nghề gốm Biên Hòa, trang thông tin điện tử của Hội Văn học Nghệ thuật Đồng Nai giới thiệu bài viết rút gọn từ một công trình nghiên cứ​u của TS. Nguyễn Thị Nguyệt, nhằm có thêm cái nhìn khoa học về gốm Đồng Nai.


     Đồng Nai nằm trong vùng phát triển kinh tế trọng điểm phía Nam, là một trong những địa phương có hệ thống giao thông thuận tiện với nhiều tuyến đường huyết mạch quốc gia đi qua như quốc lộ 1A, quốc lộ 20, quốc lộ 51; tuyến đường sắt Bắc - Nam; gần cảng Sài Gòn, sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất đã tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh tế trong vùng cũng như giao thương với cả nước đồng thời có vai trò gắn kết vùng Đông Nam bộ với Tây Nguyên. Ngày nay, Đồng Nai còn có đường cao tốc thành phố Hồ Chí Minh- Long Thành- Dầu Giây tạo nhiều điều kiện thuận lợi kết nối Đồng Nai với nhiều tỉnh thành trong khu vực và trong nước. 

     Với vị trí địa lý thuận lợi, bên cạnh đó Đồng Nai còn có nhiều nguồn nguyên liệu và tài nguyên khoáng sản để hình thành nên những nghề truyền thống, tiêu biểu như: nghề làm đồ gốm, nghề đục đá xanh, nghề đúc gang, nghề làm đồ mộc gia dụng, gò thùng thiếc; nghề làm đồ gỗ mỹ nghệ; nghề mây tre đan lát… tạo nên những làng nghề, xóm nghề thủ công truyền thống ở nhiều địa phương trong tỉnh. Trong đó, đáng kể nhất vẫn lả làng gốm Biên Hòa có lịch sử hình thành và phát triển mấy thế kỷ qua.  

     1. Vài nét về sự hình thành và phát triển nghề gốm ở Biên Hòa

     Nghề gốm có mặt ở Biên Hòa rất lâu đời. Thế kỷ XIX, người ta đã tìm thấy nhiều mảnh vỡ của vò, chân đế, bàn xoa gốm, bi gốm, dọi xe chỉ… có niên đại hàng ngàn năm ở khu vực ngoại vi thành phố Biên Hòa chứng tỏ nơi đây đã là từng tồn tại những lò làm gốm của người Đồng Nai cổ (như di chỉ Gò Me, Bình Đa, cù lao Rùa…). 

     Thế kỷ XVII, những lưu dân người Việt và người Hoa vào khai khẩn đất Đồng Nai, trong đó có những thợ gốm định cư ở cù lao Phố và lập nên các lò gốm ở đây. Sản phẩm chủ yếu là lu, hũ, khạp, ghè ống, tiểu sành thuộc loại gốm da đá (gốm sành nung ở nhiệt độ cao). Hiện nay còn tồn tại ở bến Miểng Sành và rạch Lò Gốm (cù lao Phố, xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa) dấu vết của xỉ lò và vô số mảnh gốm (có men và không men) có nguồn gốc của gốm Trung bộ và cả gốm Hoa (phỏng theo gốm Trung Quốc) có niên đại thế kỷ XVII - XVIII. Thời kỳ thương cảng Nông Nại Đại Phố phát triển, đã có rất nhiều hàng hóa buôn bán như: muối, vải, gốm, đường, gạch ngói… được sản xuất ở cù lao Phố, Biên Hòa. Như vậy, cù lao Phố là nơi phát xuất nghề thủ công làm gốm Biên Hòa được những lưu dân Việt và Hoa đem tới tạo lập nghề trên cơ sở cư dân bản địa, sản phẩm gốm được đem đi buôn bán và trao đổi khắp xứ trong thời kỳ khai phá vùng đất này.

     Sau khi cù lao Phố bị tàn phá (1777-1778), một số thợ gốm chạy về lập lò ở Phú Lâm (Chợ Lớn) sản xuất gốm Cây Mai, số còn lại chạy qua bên kia sông Đồng Nai lập nên làng gốm Tân Vạn hiện nay. Đến thế kỷ XIX, vùng Phú Lâm cạn kiệt nguyên liệu, các lò gốm người Hoa dời về Biên Hòa, Lái Thiêu, Thủ Dầu Một. Nửa cuối thế kỷ XIX (năm 1875), nhiều lò gốm gia dụng đã bắt đầu hình thành ở Biên Hòa. Theo tư liệu của dòng họ Trương tại Tân Vạn thì lò gốm đầu tiên do ông tổ Trương Tú Nhơn (quê huyện Đông Uyển, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc) khởi công xây cất khoảng năm 1878 với tên gọi là lò Tú Hiệp Thái, sau đổi là Quảng Thuận Long rồi Quảng Phát Long hay Lò Cũ. Các lò gốm lớn như lò Cũ, lò Năm Lủng, lò Ba Thơ, lò Trần Minh Đạo lúc cao điểm đã có trên 200 công nhân làm gốm ở mỗi lò. 

     Đầu thế kỷ XX (năm 1903), trường Mỹ nghệ Thực hành Biên Hòa (nay là trường cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai) được người Pháp thành lập ở trung tâm tỉnh lỵ Biên Hòa, đào tạo các thợ thủ công làm gốm, đồng, rèn, mộc. Từ những thợ gốm được đào tạo ở trường đã bổ sung nguồn nhân lực và hình thành nên nhiều cơ sở làm gốm mỹ nghệ ở làng gốm Biên Hòa còn tồn tại cho tới nay.

68441153_761441767647087_7062117795990863872_n.jpg 
  Trung tâm Văn miếu Trấn Biên, công trình được sử dụng chất liệu gốm Biên Hòa, tái hiện nghệ thuật gốm Biên Hòa nổi tiếng một thời

     

     Làng gốm Biên Hòa hiện nay tập trung ở các phường Bửu Hòa, phường Tân Vạn và xã Hóa An thuộc thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. Nơi đây, tập trung trên 50 cơ sở sản xuất gốm với hơn 30 đơn vị và hơn 20 hộ gia đình làm gốm, giải quyết cho khoảng gần 3.000 lao động ở địa phương. Những đơn vị sản xuất gốm tiêu biểu  như: công ty cổ phần Việt Thành, công ty TNHH Đồng Thành, Công ty Gốm Việt, công ty TNHH Thiên Phú, công ty TNHH SX-TM Thiên Đức, HTX Thái Dương, DNTN Minh Đức, DNTN gốm sứ Đồng Tâm, DNTN Thành Công, DNTN Hoàn Thành, DNTN Thành Châu, DNTN Kim Long, DNTN Phong Phú, DNTN Song Tiến, DNTN Sinh Phong, DNTN Phát Thành, DNTN Trường Thạnh, DNTN Chấn Thịnh, DNTN Nghĩa Thành, DNTN Hồng Hưng, DNTN Phong Sơn… 

     Làng gốm bao gồm các cơ sở sản xuất gốm gia dụng và gốm mỹ nghệ, là sản phẩm thủ công có lịch sử lâu đời ở địa phương. Nghề làm gốm gia dụng do người Hoa tạo lập, còn nghề làm gốm mỹ nghệ do những người Pháp và nghệ nhân gốm địa phương tạo nên. Từ những năm 20 của thế kỷ trước, sản phẩm gốm mỹ nghệ Biên Hòa đã nổi tiếng tại các cuộc triển lãm ở trong và ngoài nước. 

     Trong xu thế phát triển và hội nhập, Đồng Nai là một trong những tỉnh có thế mạnh về đầu tư nước ngoài, trong đó các ngành nghề thủ công truyền thống, đặc biệt là nghề gốm đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế của tỉnh. Với lợi thế là một đô thị nằm ở cửa ngõ của thành phố Hồ Chí Minh, thuận lợi về vận tải và kinh doanh xuất nhập khẩu, ngành gốm Đồng Nai với truyền thống và phong cách riêng rất độc đáo hoàn toàn có đủ điều kiện để giới thiệu và mở rộng thị trường của mình ra nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên, những năm gần đây, do ảnh hưởng của kinh tế thế giới, nhiều doanh nghiệp gốm cũng gặp không ít khó khăn, một số doanh nghiệp lớn phải ngừng sản xuất. Mặc dầu vậy, cũng không ít doanh nghiệp vẫn đang nỗ lực tìm ra hướng đi thích hợp cho doanh nghiệp, phát huy thế mạnh, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm ra thế giới đem lại nguồn thu cho kinh tế địa phương.

     2. Nghệ nhân gốm Biên Hòa

Nghệ nhân gốm Biên Hòa rất đa dạng: họ là thầy dạy làm gốm, người sáng chế men, người tạo mẫu, thợ tạo ra sản phẩm, thợ điêu khắc trang trí, thợ chấm men... rất chuyên nghiệp của hai dòng gốm lu, gốm gia dụng và gốm mỹ nghệ ở Trường Mỹ nghệ Thực hành (Trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí hiện nay) và các làng gốm Biên Hòa.

     Những nghệ nhân nổi tiếng của làng gốm Biên Hòa gồm nhiều thế hệ. Những nghệ nhân thuộc hàng cao niên mà nhiều người trong số họ đã qua đời như: Đặng Văn Quới, Trần Văn Ơn, Bùi Văn Trà, Nguyễn Văn Hai (Hai Bồi), Lê Văn Mậu, Huỳnh Văn Thọ, Võ Kim Đôi, Lê Bá Đáng ,Trịnh Văn Nở, Phạm Văn Đa (Tư Đa), Đặng Cẩm Hồng… Đây là những giáo viên và thế hệ học trò đầu tiên của trường Mỹ nghệ Thực hành Biên Hòa.  

     Các nghệ nhân Trần Văn Dạng, Nguyễn Văn Sang, Nguyễn Văn Trí, Tư Bồi, Sáu Én, Phạm Trung Liệt, Đặng Văn Chánh, Nguyễn Văn Trâm, Đỗ Văn Bảy (Bảy Đỗ), Nguyễn Văn Thông, Nguyễn Thành Châu… là thế hệ học trò được đào tạo từ trường Mỹ nghệ Biên Hòa từ những năm 1950-1970. Nghệ nhân làm gốm lu có: Ba Thơ, Năm Lủng, Trần Văn Vạn… Những nghệ nhân sau này có Đinh Công Lai, Thái Văn Mừng, Cao Vĩnh… 

     Các thế hệ nghệ nhân gốm tiếp nối với nhiều công lao góp phần giữ gìn và phát huy nghề làm gốm Biên Hòa, tạo nên thương hiệu gốm Biên Hòa tồn tại và phát triển trong hơn một thế qua.

     3. Kỹ thuật và nghệ thuật làm gốm Biên Hòa

     Làng gốm Biên Hòa- Đồng Nai bao gồm các cơ sở sản xuất gốm gia dụng và gốm mỹ nghệ. Các cơ sở làm gốm trước kia được phân công rõ rệt: lò làm gốm lu gia dụng và lò sản xuất gốm mỹ nghệ. Sau này, một vài lò gốm xưa kết hợp vừa sản xuất gốm gia dụng, vừa kết hợp làm gốm mỹ nghệ. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung sản xuất và tiêu thụ sản phâm gốm mỹ nghệ là chủ yếu.

     Làng gốm Biên Hòa trước kia đa phần vẫn sản xuất theo kiểu thủ công từ khâu: tạo khuôn, tạo hình, rót khuôn, làm nguội, điêu khắc, chấm men… Hiện nay, qui trình ứng dụng máy móc hiện đại trong một số khâu như: lọc đất, quậy đất, tạo hình, nhúng men, đưa sản phẩm vào lò gas... 

     Đến tham quan cơ sở sản xuất gốm, du khách có thể thấy không khí nhộn nhịp, cảnh quan lao động sản xuất bao gồm cả lao động phổ thông và hoạt động nghệ thuật thật lý thú. Với khâu tạo hình gốm bằng bàn xoay, chỉ cần một bàn xoay nhỏ, từ một viên đất đã nhồi dẻo, người thợ gốm có thể xoay thành một sản phẩm gốm hoàn chỉnh như hũ tròn hoặc bình trông rất duyên dáng và xinh xắn. Hay đến với cơ sở làm gốm lu, nghệ nhân dùng phương pháp dải cuộn cổ truyền để tạo nên những lu sành có kích thước lớn. Nghệ nhân tạo hình đi xung quanh phần đáy được cố định trên tấm ván vuông. Trong từng khâu làm nguội, xu, láng, nghệ nhân dùng những công cụ truyền thống như: khấu bành, khấu tài, sắc sùi (kiểu “bàn xoa gốm” được phát hiện ở các di chỉ khảo cổ học), sạc bành… vốn là những công cụ của thợ gốm người Hoa ở Tân Vạn.

     Sản phẩm gốm mỹ nghệ, sau khi tạo hình, làm nguội, chúng được in đề can hoa văn trang trí. Người thợ dùng bút khắc nhọn để khắc sâu vào thân gốm theo đường nét đã in sẵn. Từng đường nét khắc họa tiết trang trí trên sản phẩm gốm cũng thể hiện trình độ điêu luyện của người thợ gốm. Bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của những nữ công nhân rất thuần thục trong thao tác khắc gốm. Có thể nói, khắc gốm là đặc điểm riêng biệt của loại hình gốm mỹ nghệ Biên Hòa so với các loại gốm khác. Nét khắc trên gốm cũng là ranh giới để chấm men giữa các họa tiết trang trí. Đề tài trang trí trên gốm Biên Hòa rất phong phú bao gồm những điển tích xưa và đề tài mỹ thuật dân gian truyền thống như: mai điểu, tùng lộc, tùng hạc, rồng phượng, mai lan cúc trúc, bốn mùa, nhân vật lịch sử, sinh hoạt sản xuất, lễ hội dân gian, cảnh đồng quê… Đường nét khắc còn là ranh giới để khi chấm men từng màu men không bị lẫn lộn, hòa trộn vào nhau.

     Chấm men là một trong những khâu hoạt động nghệ thuật đòi hỏi khéo léo, tỉ mỉ và luôn tạo cho người thợ có phong cách lao động đầy chất nghệ sĩ. Hình ảnh cô thợ trẻ cầm cọ chấm men lên sản phẩm luôn là đề tài cho những bức ảnh chân dung nghệ thuật về nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống ở địa phương. 

     Nhìn chung, màu men gốm Biên Hòa xưa thâm trầm cổ kính. Sản phẩm gốm Biên Hòa đặc trưng với màu men tiêu biểu là màu men xanh đồng trổ bông có tên trong từ điển men gốm thế giới gọi là “Vert de Bien Hoa” đã được giới mỹ thuật ưa chuộng. Ngoài ra, những màu men khác cũng khá đặc trưng như: đen, đá đỏ, xanh cobalt, trắng ta... được tạo nên bằng tro vỏ trấu, mạt đồng, vỏ nhuyễn thể, bột đá, bã thực vật... Ngày nay, sản phẩm gốm mỹ nghệ Biên Hòa được phủ lên những màu men bóng và sáng từ hóa chất tạo cho sản phẩm có vẻ đẹp lộng lẫy, tươi sáng hơn.

     4. Sản phẩm và thị trường gốm Biên Hòa

     Sản phẩm gốm Biên Hòa ra lò với nhiều loại hình, màu men vừa thâm trầm (gốm nghệ thuật), vừa bóng sáng (gốm thị trường) đặc trưng. Sản phẩm gốm Biên Hòa rất đa dạng từ những loại gốm gia dụng sử dụng trong sinh hoạt như: lu, hũ, chậu trồng bông, bát nhang… đến những sản phẩm có tính trang trí thẩm mỹ cao như: bình trang trí, đôn voi, tượng người, tượng thú, chân đèn ngủ, lộng đèn, bình trà.... 

14089104_1253506641347858_4850929131206223773_n.jpg
Thầy trò trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai chuẩn bị đưa tác phẩm gốm vào lò​ nung 


     Gốm mỹ nghệ Biên Hòa phục vụ cho việc trang trí nội thất và ngoại thất. Tùy từng loại sản phẩm, người sử dụng có thể trang trí và đặt nó ở vị trí thích hợp làm tôn vẻ mỹ thuật cho không gian trưng bày. Nói chung, đồ gốm Biên Hòa có thể sử dụng cả trong sinh hoạt, trong kiến trúc và trong trang trí nội ngoại thất, trang trí làm đẹp không gian trong và ngoài ngôi nhà, đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ khá rộng rãi trong đời sống. Thông qua những thao tác nghệ thuật của người nghệ nhân tạo nên bản sắc riêng của giá trị gốm Biên Hòa.

     Sản phẩm gốm Biên Hòa hiện nay đa phần được sản xuất theo mẫu đặt hàng của nước ngoài để xuất khẩu, đôi khi cũng sản xuất theo mẫu mã của doanh nghiệp được khách hàng chấp nhận. Những sản phẩm rất phong phú gồm những loại chậu gốm men và không men có kích thước từ lớn đến nhỏ; kiểu dáng từ đơn giản đến phức tạp, cầu kỳ. Riêng doanh nghiệp gốm Minh Đức chuyên sản xuất những sản phẩm thú (bao gồm thú có chậu và thú không chậu), tượng người, tượng thú, gốc cây, tĩnh vật… rất mỹ thuật để trồng cây, bỏ rác, chân đèn ngủ và trang trí nội ngoại thất. 

Thị trường tiêu thụ gốm mỹ nghệ Biên Hòa chủ yếu là xuất khẩu, số sản phẩm bán trong nước chiến tỉ trọng không đáng kể. Thị trường xuất khẩu là các nước Mỹ, Nhật, Úc, Đài Loan, Brunei, Anh, Pháp… mỗi năm xuất khoảng vài chục triệu sản phẩm. Hàng năm, giá trị sản xuất công nghiệp gốm mỹ nghệ Biên Hòa đạt hàng trăm tỷ đồng, kim ngạch xuất khẩu đạt vài triệu USD. 

     Để có được sản phẩm đáp ứng đúng thị hiếu thẩm mỹ của khách hàng đòi hỏi các doanh nghiệp gốm phải chú trọng đến việc sáng tác mẫu. Công tác sáng tác mẫu mã đã được các doanh nghiệp xác định là một trong những yếu tố quyết định trong tiếp thị chào hàng. Hầu hết các doanh nghiệp lớn như Hợp tác xã Gốm Thái Dương, Công ty Gốm Việt Thành, Đồng Thành, Minh Đức... đều thành lập một bộ phận gồm các nghệ nhân, thợ bậc cao, phân công chuyên trách chịu tránh nhiệm từng khâu như tạo hình, pha men, đốt lò, kiểm tra, giám sát, hướng dẫn cho công nhân thực hiện, thí nghiệm pha chế các loại men màu, sáng tác mẫu mã theo yêu cầu của khách hàng nước ngoài. Bình quân hàng tháng số mẫu mã mới được sáng tác khoảng 15 đến 20 mẫu, có doanh nghiệp đạt 30 mẫu... Có thể nói, mẫu mã sản phẩm gốm mỹ nghệ Biên Hòa thời gian qua ngày càng đa dạng và phong phú, kết hợp được nét truyền thống với hiện đại đáp ứng được thị hiếu của khách hàng.

     5. Bảo tồn và phát triển nghề gốm Biên Hòa

     Duy trì, khôi phục và phát triển nghề gốm Biên Hòa góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, phát huy nội lực của địa phương, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh đồng thời giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Tiếp tục củng cố các thị trường xuất khẩu hiện có, phát triển các thị trường mới, tập trung các thị trường có nhiều triển vọng, trong đó chú trọng đến thị trường nước ngoài, mở rộng xuất khẩu.

     Tập trung hỗ trợ các cơ sở trong việc đầu tư, đổi mới thiết bị công nghệ nhất là hỗ trợ về vốn, về kỹ thuật để đạt được yêu cầu như: đầu tư xây dựng dây chuyền sản xuất mới, mở rộng quy mô sản xuất; đầu tư công nghệ thiết bị phù hợp với tình hình sản xuất, nhằm giảm công lao động và hư hao nguyên liệu; đầu tư công nghệ nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường sinh thái.

     Nghề làm gốm Biên Hòa, nghề thủ công truyền thống có lịch sử lâu đời, thể hiện bản sắc văn hóa của vùng đất và con người Đồng Nai. Bảo tồn và phát triển nghề gốm Biên Hòa thông qua quy hoạch định hướng và gắn kết với du lịch sẽ góp phần tạo sự ổn định và phát triển bền vững cho các ngành nghề truyền thống ở Đồng Nai trong tiến trình phát triền kinh tế địa phương thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.


TS. Nguyễn Thị Nguyệ​t  


     TÀI LIỆU THAM KHẢO

     1. Sở Công nghiệp (2007), Quy hoạch phát triển ngành gốm mỹ nghệ tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2007 – 2010, có xét đến năm 2015.

     2. Sở Công thương (2007), Đề án “Khôi phục và phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2006-2010”.

     3. Nguyễn Thị Nguyệt (2010), Văn hóa- văn vật Đồng Nai, Nxb. Đồng Nai.

     4. Nguyễn Thị Nguyệt (2013), Đồng Nai- Nam bộ với văn hóa phương Đông, Nxb. Đồng Nai.

    5. Nguyễn Thị Nguyệt (2014), “Bảo tồn và phát triển làng nghề thủ công truyền thống ở Đồng Nai”, Làng nghề và phát triển du lịch, Võ Văn Sen, Ngô Thanh Loan, Huỳnh Quốc Thắng (đồng chủ biên), Nxb Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, từ tr. 225- 235.