Khai mạc lễ hội chùa Ông - Ảnh: Nguyệt Tuế
“Tháng Giêng là tháng ăn chơi, tháng Hai cờ bạc, tháng Ba hội hè". Câu ca dao truyền thống trong dân gian để thấy sau cái Tết thì có khá nhiều lễ hội được tổ chức vào mùa xuân, mùa của cây cối đâm chồi nẩy lộc, hoa lá xanh tươi, mở đầu chu kỳ một năm theo chuyển động của mặt trăng.
Vùng đất Đồng Nai - Đông Nam Bộ, nơi hội tụ nhiều dân tộc Kinh, Hoa, Chơ Ro, Stiêng, Mơ Nông, Tày, Nùng... Trong năm, trên địa bàn có nhiều lễ hội, đặc biệt trong tháng Giêng như: Lễ hội chùa Ông Biên Hòa; Lễ hội Lồng tồng (Tày, Nùng); Lễ Tế xuân tại đình làng; Tết Nguyên tiêu tại miếu, hội quán người Hoa... Các lễ hội diễn ra khá tiêu biểu đặc trưng, mang bản sắc văn hóa truyền thống của mỗi dân tộc cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, bội thu, cuoọc sống bình an và tài lộc thu hút đông đảo người dân tham gia.
* Lễ hội Chùa Ông (Cù lao Phố)
Lễ hội Chùa Ông (Cù lao Phố nay thuộc phường Trấn Biên) được tổ chức nhằm tôn vinh các bậc tiền hiền người Hoa có công mở mang vùng đất Biên Hòa, Đồng Nai. Năm 2026, Lễ hội Chùa Ông diễn ra từ ngày mùng 9 đến 13 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội là dịp để người dân chiêm bái và ngưỡng vọng các bậc tiền hiền đã có công mở mang, xây dựng vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai, qua đó thể hiện đặc trưng trong giao lưu văn hóa Hoa - Việt cùng với các cộng đồng trong và ngoài địa phương.
Phần lễ với các nghi thức như: Khai lễ, mở hội (lễ cáo yết, khai hội); lễ cúng Trời và lễ thả Phúc khí cầu; lễ Cầu an và Lễ thả hoa đăng cầu phúc. Buổi khai mạc với các nghi thức bái Hoàng thiên Hậu thổ và vía Đức Ông cầu cho quốc thái dân an. Ban Trị sự miếu dâng hương, đăng, hoa, quả, ngũ cốc, trà, rượu lên Đức Quan Thánh thể hiện lễ thức theo truyền thống Nho giáo của người Hoa.
Phần hội sôi động nhất là Lễ Nghinh Thần được tổ chức ngày đầu tiên của lễ hội. Các đoàn cung nghinh với trang phục truyền thống kết hợp với các tiết mục hóa trang thành các vị Thần, nhân vật như: Quan Thánh Đế Quân; Quan Bình; Châu Xương; Thiên Hậu Thánh Mẫu; Kim Hoa nương nương; Quan Âm Bồ tát; Ngũ Hành nương nương; Bao Công; Thiên Lý Nhãn, Thuận Phong Nhĩ. Lễ Nghinh Thần được tổ chức cả trên đường bộ và đường thủy với nhiều đoàn rước. Cung nghinh linh vị kim thân các vị thần ở các đình miếu liên quan như: Đức Ông Nguyễn Hữu Cảnh, Đức Ông Trần Thượng Xuyên, Thần Thành hoàng bổn cảnh, Quảng Trạch Tôn Vương; Lỗ Ban Tiên sư; Thiên Hậu Thánh Mẫu...
Các đoàn rước gồm lân, cờ hội, băng rôn, bàn hương án, số người hầu kiệu, phục vụ... Trong lễ hội Chùa Ông năm 2026 mới đây, có hơn 800 người hóa trang thành thần tiên, nhân vật lịch sử, múa lân - sư - rồng, mặc trang phục truyền thống... diễu hành qua các tuyến phố trung tâm tỉnh Đồng Nai.
Từ năm 2019 lễ Nghinh các Thần, Đức Ông Quan Thánh Đế Quân đã trở thành “lễ hội đường phố" với các hoạt động biểu diễn mang nhiều màu sắc như: múa lân – sư – rồng; múa “Tứ đại Thiên vương... Du khách tham gia đông đảo đặc biệt lễ Nghinh thần độc đáo trên đường phố phường Trấn Biên (Đồng Nai) với độ dài khoảng 2,2km trong chương trình Lễ hội Chùa Ông 2026. Trên các con phố, người dân lập các bàn hương án để đón chư vị Thần linh và Đức Ông mong ước được thần linh ban phúc lành may mắn.
Ngoài lễ hội Nghinh thần, phần hội tiêu biểu của lễ hội Chùa Ông còn có Múa lân - sư - rồng, biểu diễn tuồng cổ, cải lương, đờn ca tài tử, trò chơi dân gian, giao lưu thư pháp... Lễ hội mang đậm nét văn hóa Việt - Hoa, là dịp để người dân cầu may mắn, sức khỏe và an lành trong năm mới. Dịp này, người Hoa thường có tục thỉnh nhang vòng cầu an, xin xăm, chui qua bụng con ngựa, phóng sanh chim, cá... cầu mong được may mắn, khỏe mạnh, tạo phúc cho bản thân và gia đình. Lễ hội Chùa Ông đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2023.
* Lễ hội Lồng Tồng (Tày, Nùng)
Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) tại Đồng Nai là nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày, Nùng được tổ chức vào dịp đầu xuân, nổi bật nhất tại các xã Thanh Sơn và xã Sông Ray. Lễ hội cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu với phần lễ cúng Thần Nông và phần hội rộn ràng ném còn, hát Then.
Lễ hội Lồng Tồng tại Đồng Nai năm 2026 diễn ra vào dịp Rằm tháng Giêng (ngày 24/02/2026). Đây là nghi thức truyền thống của người Tày, Nùng duy trì tại vùng quê mới nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Phần lễ với các nghi thức như: Rước mâm Tồng (các sản vật địa phương) đến khu vực cánh đồng, dâng hương, cúng trời đất, Thần Nông và Thành hoàng làng. Nghi lễ xuống đồng (tịch điền) mở đầu bằng đường cày may mắn đầu năm, mong ước một năm sản xuất thuận lợi.
Phần hội với trò chơi ném còn là văn hóa đặc trưng nhất, kết nối cộng đồng. Phần giao lưu văn nghệ tiêu biểu với hát Then, hát cọi, biểu diễn đàn tính, đặc trưng nghệ thuật biểu diễn của người Tày, Nùng... Các trò chơi dân gian như: múa sạp, đánh cù, cờ tướng, đánh yến (quả yến làm từ lông gà/vịt), bịt mắt bắt vịt, đẩy gậy... .
Lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa đầu xuân, mà còn tôn vinh bản sắc dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết, tạo động lực cho đồng bào các dân tộc thiểu số bước vào mùa vụ mới với tinh thần phấn khởi, hân hoan.
* Tết Nguyên tiêu tại Đồng Nai
Rằm tháng Giêng, các đình, chùa trên khắp tỉnh Đồng Nai thường tổ chức lễ cúng Rằm khá lớn, dịp này người dân đi lễ chùa, viếng đình miếu cầu mong một năm bình an, may mắn.
Lễ hội Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng) tại Đồng Nai, diễn ra sôi nổi tại các hội quán, miếu người Hoa như chùa Ông (Cù lao Phố), Thiên Hậu Cổ miếu (Bửu Long), Miếu Quan Thánh (Long Thành), Miếu Quan Đế (Long Khánh)... với nghi thức thắp nhang, diễu hành và thình nhang vòng cầu an, sức khỏe và tài lộc cho gia đình.
Lễ hội diễn ra từ đêm 14 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch với những hoạt động chính như: Thắp nhang cầu an, đốt nhang vòng, thỉnh thánh đăng để cầu tài lộc. Vào ngày này, người Hoa và Việt đều có thói quen đến chùa miếu Hoa đăng ký thỉnh mua một khoanh nhang vòng đường kính khoảng 60cm. Sau khi đăng ký, Ban Trị sự miếu sẽ ghi tên người cúng vào một tờ giấy nhỏ gắn vào đầu vòng nhang, người cúng sẽ đốt nhang và treo lên gian trung điện của miếu. Trên tấm giấy treo giữa vòng nhang có in sẵn các nội dung như: “Hợp gia bình an" (合家平安), “Sinh ý hưng long" (生意 興 隆)... Vòng nhang được treo lên cao sẽ được đổ rủ xuống với nhiều vòng tròn đồng tâm theo hình nón trông khá đẹp mắt. Nhang vòng cũng là đặc trưng riêng ở chùa, miếu người Hoa, cháy tỏa khói hương liên tục trong khoảng 20 ngày.
Tết Nguyên tiêu ở Đồng Nai mặc dù không quy mô, sôi động, đặc sắc như ở Thành phố Hồ Chí Minh nhưng cũng được diễn ra với nhiều hoạt động hội như: biểu diễn nghệ thuật múa lân sư rồng, phóng đăng phóng sanh, biểu diễn văn nghệ truyền thống của người Hoa ở địa phương... khá sôi nổi xung quanh khuôn viên chùa, miếu, hội quán... Các hoạt động mang ý nghĩa cầu bình an, sức khỏe và tích phước cho gia đình trong dịp đầu năm mới.
Tết Nguyên tiêu tại Đồng Nai còn mang đậm tính chất văn học nghê thuật đặc trưng địa phương gắn liền với chuỗi sự kiện của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh với những nội dung giới thiệu sáng tác mới về thơ và nhạc. Thông qua hoạt động thả thơ, thả đèn dưới nước, thả bóng bay lên trời, diễn ngâm thơ và biểu diễn âm nhạc của các văn nghệ sĩ trong tỉnh tổ chức luân phiên trong nhiều ngày ở nhiều địa bàn thể hiện được bản sắc Tết Nguyên tiêu tại Đồng Nai.
* Lễ hội tháng Giêng tại đình làng
Lễ hội tháng Giêng tại các đình làng ở Đồng Nai, tiêu biểu là lễ Tế xuân (khai xuân) vào những ngày đầu năm và rằm tháng Giêng, là nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Người dân dâng lễ tạ ơn Thành hoàng, cầu bình an, may mắn, thường bao gồm rước sắc thần, múa lân, đua thuyền và các nghi thức thờ cúng tôn nghiêm.
Nhiều đình làng tổ chức lễ Tế xuân, lễ Kỳ yên nhằm tạ ơn các vị Thành hoàng, Tiền hiền đã có công khai khẩn, lập làng, xây dựng đình. Đây là dịp để người dân địa phương và du khách thập phương đến dâng hương, dâng lễ vật, gắn kết cộng đồng và bảo tồn nét đẹp văn hóa tâm linh truyền thống. Các lễ hội này thường thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách tham gia, thể hiện sự kính trọng đối với bậc tiền nhân và cầu mong một năm mới thuận lợi.
Tóm lại, mở đầu Tết Nguyên đán và kéo trong tháng Giêng thậm chí cả mùa xuân ở vùng đất Đồng Nai diễn ra rất nhiều lễ hội dân gian. Bài viết tập trung một số lễ hội trong tháng Giêng được xem như sự nối dài của cái Tết cổ truyền. Đây là mùa lễ hội mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian, vừa thể hiện phong tục tập quán truyền thống, vừa thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa cộng đồng các dân tộc địa phương. Lễ hội còn thể hiện tín ngưỡng, tri ân và cầu xin thần linh mong cho một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa vụ bội thu; gia đình may mắn, bình an, ấm no và hạnh phúc.
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 97 (Tháng 3 năm 2026)