Xuân Bính Ngọ 2026 về trên quê hương. Cùng theo sự rạo rực, xuân trong lòng mỗi người và xuân của đất trời; thời khắc thiêng liêng, khí tiết chuyển giao bởi nắng ấm, chồi non nảy lộc, trăm hoa khoe sắc… Các báo cũng đua nhau “khoe" những khung hình đẹp, bài viết thật hay phục vụ bạn đọc. Nhưng điều độc đáo chính là hiệu ứng ngôn ngữ văn học với tác phẩm báo chí được thể hiện rõ nét, nhằm thổi hồn văn hóa Tết Việt vào trong mỗi câu chữ, đó cũng là di sản báo chí ngày xuân trong kỷ nguyên vươn mình phát triển và khát vọng phồn vinh.
Ở nước ta, khi nền báo chí còn chưa định hình thì văn học đã có bề dày lịch sử lâu đời và đạt đến những thành tựu to lớn. Văn học trở thành dòng sữa mẹ trong lành nuôi dưỡng báo chí không ngừng trưởng thành và phát triển. Văn học và báo chí gắn bó mật thiết như dòng sông với đôi bờ, luôn nâng niu, bồi đắp cho nhau. Một thực tế rất rõ là quá trình làm báo đã giúp người nghệ sĩ kích thích nguồn cảm hứng sáng tạo. Sự mềm mại, uyển chuyển, chiều sâu văn hóa trong mạch văn giúp nhà báo phản ánh những vấn đề mang “hơi thở" cuộc sống, nhưng không dừng lại ở tính khách quan, chân thực, đúng đắn của báo chí mà còn làm nổi bật nội dung thông qua tính thẩm mĩ trong ngôn ngữ bởi văn chương. Nhờ thế mà sức mạnh của mỗi tác phẩm báo chí được nhân lên gấp nhiều lần.
Bằng tài năng, nhà văn tiếp cận thực tiễn sinh động cả tâm tư, tình cảm, trí tuệ và bút lực trôi theo lối miêu tả đời thường.Nhà văn xây dựng tính cách nhân vật, tạo những nút thắt và cao trào cho hoàn cảnh nhất định. Nhưng khi gắn chức năng của báo chí mà chủ yếu là thông tin, thì được phản ánh hiện thực thông qua việc đề cập các sự kiện nóng hổi, những vấn đề của chính thời điểm công chúng quan tâm. Nhà báo tiếp cận thực tiễn bằng góc nhìn chung, phổ biến của các giai tầng xã hội có liên quan, rồi trên cơ sở ấy nhận định bản chất của vấn đề. Quá trình vận dụng các biện pháp tu từ của văn học giúp bài báo trở nên sinh động, giàu hình ảnh và tạo được ấn tượng mạnh mẽ, dễ đi vào lòng người.
Gần đây, nhà báo Khương Hồng Thủy ở báo Nông nghiệp và Môi trường có bài viết về Vườn quốc gia Bù Gia Mập tỉnh Đồng Nai đã chạy hàng title Một ngày ở chốn Bồng Lai. Rõ ràng, khi xem qua title bài báo khiến nhiều độc giả tò mò, hấp dẫn muốn xem chốn “Bồng lai tiên cảnh" nào đó có cái gì. Còn nhà báo Phan Tùng Sơn ở báo Quân đội Nhân dân thì cho rằng: “Mỗi tác phẩm báo chí thực sự có sức lay động cần phát huy ngôn ngữ văn học trong báo chí, đi đến từng câu chuyện, vấn đề tinh tế cần đề cập". Việc sử dụng ngôn ngữ giàu cảm xúc trong báo chí giúp bài viết khơi gợi sự đồng cảm, chạm đến cảm xúc của độc giả, làm cho thông tin trở nên hấp dẫn và cuốn hút hơn, giúp người đọc nhìn nhận vấn đề từ nhiều khía cạnh, kích thích tư duy phản biện và nâng cao nhận thức về các giá trị văn hóa, xã hội.
Tài năng của nhà báo ngoài việc dấn thân, sáng tạo còn làm cho ngôn ngữ báo chí trở nên giàu chất văn chương, gây ấn tượng và cuốn hút hơn với người đọc thông qua quá trình vận dụng ngôn ngữ văn học trong diễn đạt. Ngôn ngữ văn học có thể truyền tải những thông điệp phức tạp một cách tinh tế, sâu sắc mà không cần trực tiếp nói ra và tránh sự nhàm chán, khô khan. Tuy nhiên, cũng cần thận trọng, không nên lạm dụng quá mức việc sử dụng ngôn ngữ văn học đến mức rơi vào tình trạng lan man theo kiểu lãng mạn của văn chương khiến tác phẩm báo chí diễn đạt dài dòng mà không xác định rõ thông tin. Vì vậy, nhà báo có kiến văn rộng là tuyệt vời nhưng vẫn phải đảm bảo sự hài hòa, không xa rời tính chính xác, cụ thể, súc tích của ngôn ngữ báo chí. Từ đó, tác phẩm báo chí mới vừa có khả năng giáo dục thẩm Mỹ vừa góp phần nâng cao dân trí, định hướng dư luận xã hội tích cực.
Ngôn ngữ văn học là mạch nguồn của những cảm xúc. Tác phẩm văn học và báo chí chạm đến trái tim độc giả, đó là khát vọng và mong muốn của người làm báo. Có nhiều tác phẩm văn học, báo chí đạt được điều đó. Ví dụ, viết về dòng sông Đồng Nai, không chỉ tiếp cận qua cách nhìn con sông chở nặng phù sa và dòng chảy cho các phương tiện giao thông đường thủy mà còn đề cập đến các tầng văn hóa tồn tại theo thời gian; con sông là chứng tích lịch sử, là những câu chuyện tình yêu và hệ sinh thái trải dài theo con nước lớn nước ròng; đời sống trên bến, dưới thuyền; những trầm tích lắng đọng để người dân Đồng Nai tự hào về huyền thoại sông Đồng Nai ngày ấy và bây giờ.
Điều đó dễ nhận thấy qua hai nhà văn nổi tiếng (được đặt tên đường) đã từng hạ bút. Nhà văn Lý Văn Sâm với “Chuyện người thổi sáo ở Bến Xuân" đặc tả “Khúc sông Đồng Nai dài bốn cây số chảy ngang qua thành phố Biên Hòa được người địa phương đặt tên là Sông Phố. Khúc sông khởi đầu từ cái đuôi Cồn Gáo thoai thoải và chấm dứt ở cái mỏm nhọn Cù lao Phố…", lối viết này rất giàu hình ảnh và cụ thể, có số liệu, địa danh hẳn hoi. Rõ ràng, đó là chất giọng văn chương nhưng thông điệp cũng rất báo chí. Còn nhà văn Hoàng Văn Bổn với tác phẩm “Người nông dân Đồng Nai" thì tâm sự: “Năm 1975, trở về làng sau 30 năm đi xa, trừ con đường làng, đất cát, dòng sông Đồng Nai thì hầu như tất cả đều lạ với tôi". “Đêm đêm, cha tôi thường dẫn tôi men theo con đường đất đỏ dọc bờ sông Đồng Nai, qua miễu Long Chánh lên nhà anh cũng sát mé bờ sông"… Lối diễn đạt văn chương này mang đậm phong cách ký sự.
Gần đây, trong dân làm báo vẫn còn nhớ ký sự dài về “Sông Đồng Nai - Mạch nguồn kết nối" của Hoài Thương và ê kíp. Năm 2024, cuộc thi “Chuyện của những dòng sông" do Báo Vietnamnet tổ chức, nhà báo Hà My đã có tác phẩm: “Lần theo ký ức dòng sông" với những hình ảnh rất sống động và lời bình bằng ngôn ngữ văn học mềm mại, thẳm sâu theo dòng đời, dòng sông đã tạo dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng. Những tác phẩm báo chí chúng tôi vừa kể dù đã qua nhiều năm hay mới đây thôi vẫn còn nguyên tính thời sự, đầy ắp kỷ niệm và mang thông điệp lịch sử rõ ràng nhờ sức mạnh của ngôn ngữ văn học trong tác phẩm báo chí.
Thực tế đã có một nhận định, minh chứng thuyết phục cho quan điểm chúng tôi vừa trình bày, rằng: Yếu tố quan trọng bậc nhất của văn hóa, văn học đã và đang tiếp lửa cho nội lực cá tính sáng tạo, vì thế mà nó ảnh hưởng rất sâu sắc tới sự phát triển của nền báo chí mỗi dân tộc và đặc biệt là ở Việt Nam. “Văn trong báo" tồn tại và phát triển như một lẽ tất nhiên để bảo tồn, phát huy những giá trị vốn có mà báo chí đem lại cho cuộc sống “vị nhân sinh" này. Tác phẩm báo chí góp phần trong sự nghiệp chung của toàn Đảng, toàn dân “Xây dựng văn hóa, con người Việt Nam hôm nay đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước" như Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2015 của Ban Chấp hành Trung ương. Gần đây, ngày 21/5/2025 Bộ Chính trị đã có Kết luận số 156 để tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33. Đảng bộ tỉnh Đồng Nai cũng đã ban hành Kế hoạch số 38 ngày 30/9/2025 về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Đồng Nai đến năm 2030 và định hướng đến năm 2045. Trước những sứ mệnh đó, văn học hay báo chí vẫn phải luôn đồng hành, kết hợp nhuần nhuyễn vai trò và chức năng của nền “Văn học Cách mạng" và “Báo chí Cách mạng".
Báo chí hiện đại là báo chí xây dựng và truyền cảm hứng. Báo chí đang chịu sự thách thức bởi tính chất nhanh, nhạy của mạng xã hội. Điều đó đặt ra cho những người làm báo chính thống phải sản xuất những tác phẩm báo chí chuyên nghiệp, sâu, đẳng cấp, trong đó cần phát huy vận dụng ngôn ngữ văn học, nghệ thuật để hấp dẫn người đọc, người xem đồng cảm, dễ nhớ mà lâu quên về một bài báo, một phóng sự. Vẫn biết sự tồn tại của một tờ báo trước hết là ở phần tin tức. Bởi vì, chức năng chuyên biệt của báo chí là chức năng thông tấn. V.I.Lênin, nhà lý luận cách mạng vĩ đại, lãnh tụ của phong trào vô sản thế giới đã từng có câu nói nổi tiếng: “Tờ báo cần tin như cơ thể cần máu". Nhận định này nhấn mạnh vai trò, tầm quan trọng của tin tức đối với một tờ báo, ví như máu duy trì sự sống cơ thể con người. Đặc biệt trong thời đại kinh tế tri thức, sự bùng nổ thông tin càng trở nên dữ dội nhưng những tin bài chuyên sâu mang đậm sắc thái văn hóa, nghệ thuật cũng vô cùng quan trọng với cuộc sống đương đại. Xã hội càng phát triển, nhu cầu thẩm Mỹ càng cao, nhằm giải tỏa bớt những áp lực cuộc sống. “Văn trong báo" góp thêm hiệu ứng cho báo chí, nhất là thuyết phục công chúng, độc giả hơn nhờ tính thẩm Mỹ và tính nhân văn.
Mối quan hệ tác động qua lại của báo chí và văn học có tính chất song hành, tương tác mật thiết. Vai trò to lớn của báo chí với văn học hiện đại cũng mạnh mẽ và sâu sắc. Báo và văn là hai phương tiện luôn đổi mới nhằm đáp ứng nhu cầu, thị hiếu công chúng trong thời đại công nghệ số, phải thuận theo xu hướng: thông tin nhiều, nội dung ngắn gọn, ngôn ngữ diễn đạt sắc sảo, phát hiện tinh tế, độc, lạ…
Đối với tạp chí văn nghệ, tác phẩm luôn bám sát quan điểm không chỉ “văn trên báo" mà còn chuyển tải nhiều “văn trong báo". Báo và văn hòa quyện vào nhau để tạo nên mỗi thể loại một chất lượng mới. Bởi lẽ, báo trong văn làm cho văn chương trở nên đại chúng, giúp cho nhà văn bám sát cuộc sống, văn học trở nên có tính cập nhật từ hơi thở cuộc sống. Ngược lại, văn trong báo giúp nhà báo nhìn nhận vấn đề cuộc sống có chiều sâu văn hóa, tăng tính nhân văn, tác phẩm báo chí vượt qua số phận một bài báo để có sức sống bền lâu trong lòng bạn đọc.
Nhà báo lão thành, đồng thời là nhà văn, dịch giả Phan Quang - nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam từng đúc kết bốn yếu tố kinh nghiệm: “Đọc - đi - nghĩ - viết". Đây là những yếu tố đặc biệt quan trọng mà cả nhà báo và nhà văn đều cần rèn luyện để có những trang viết tươi mới, sinh động. Ông khẳng định: “Viết một bài ký mà tạo nên cả một tác động dây chuyền như vậy, chỉ một việc ấy thôi, tôi nghĩ cũng đủ là một vinh dự, một phần thưởng xứng đáng cho cả cuộc đời cầm bút".
Sự cộng hưởng của văn và báo đã tạo nên dấu ấn của cá tính người viết và sức lan tỏa của tác phẩm. Ẩn sâu trong các bài viết của ông vẫn hàm chứa cái lãng mạn của một nghệ sĩ với “ngôn ngữ chọn lọc, gợi cảm". Mạnh mẽ trong cách viết của một nhà báo chính luận nhưng cũng hội đủ sự lãng mạn của một nhà văn. Từ những quan hệ biện chứng mang tính “lương duyên" như đã đề cập, càng tăng thêm phần nhận định: văn học vẫn luôn là một phần không thể thiếu của tất cả các loại hình báo chí.
Nhà báo Trần Đăng Tuấn - Nguyên phó Tổng giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam nhận định: “Khi người ta yêu thích và đọc, văn chương sẽ ngấm vào người. Nó để lại dấu ấn cho cách nhìn sự vật, cách nhìn công việc, từ viết đến nói, đến cách làm các công việc trong lĩnh vực nghe nhìn". Còn nhà thơ Hữu Thỉnh, nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam thì cho rằng: “Đạt đến cái mới nhưng chưa hay, đạt được cái hay thì luôn luôn mới". Như vậy, hay đồng nghĩa với hấp dẫn, mới mẻ. Hấp dẫn bởi bút pháp, ngôn từ, hấp dẫn bởi chất văn, một thứ văn của báo. Văn hợp với báo sẽ mang lại sự nhuần nhị, có cá tính, có hồn quê hương, bản sắc dân tộc. Báo chí không chỉ chuyển tải thông tin mà còn bồi dưỡng mỹ cảm cho công chúng bạn đọc.
P.H
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 95-96 (Tháng 01 & 02 năm 2026)