Nghệ thuật Rô-băm (múa Chằn) xuất hiện trong đời sống xã hội người Khmer từ xa xưa. Qua thời gian, loại hình nghệ thuật này đã được định hình và phát triển, có sự gắn kết với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân, là loại hình nghệ thuật múa dân gian sáng tạo, thường được biểu diễn vào dịp các lễ tết của cộng đồng như: Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới), Senl Dolta (xá tội vong nhân), Ok Om Bok (lễ Cúng trăng); Lễ hội tôn giáo (Lễ dâng y cà sa, Lễ Kiết giới, lễ Phật đản, Lễ Nhập hạ, Lễ Xuất hạ). Hiện nay, Rô-băm chỉ còn được biểu diễn ở một số nơi với những cách giữ gìn khác nhau của từng cộng đồng, nhưng giá trị của nó thể hiện ở vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân tộc Khmer từ quá khứ đến hiện tại. Bản thân loại hình nghệ thuật này giúp xác định được lịch sử tồn tại của cư dân trong vùng, ở đâu có Rô-băm, ở đó có văn hóa Khmer tồn tại lâu đời. Trong đó, cộng đồng người Khmer sinh sống ở Thành phố Long Khánh, tỉnh Đồng Nai là một cộng đồng đến nay còn gìn giữ khá nguyên vẹn loại hình nghệ thuật này.

Đồng bào Khmer ở Long Khánh, Xuân Lộc, Cẩm Mỹ, Long Thành… thường được thưởng thức trình diễn nghệ thuật múa Rô-băm trong các dịp lễ tết, lễ hội tôn giáo diễn ra tại Chùa Kiribuppharam (Hoa Sơn tự) thuộc phường Phú Bình, Thành phố Long Khánh, tỉnh Đồng Nai. Nghệ thuật Rô-băm còn được người địa phương gọi là múa Chằn, một loại hình kịch múa mặt nạ mà các tuồng tích được khai thác từ đề tài Phật giáo, trong đó ảnh hưởng sâu đậm nhất là bộ sử thi Ramayana của Ấn Độ, nội dung chính là tích truyện Riêm-kê và các tích liên quan. Tuồng tích Rô-băm dựa vào những tình tiết cơ bản của tuồng cổ điển từ Riêm-kê với các nhân vật điển hình như nàng Sita, chằn Krông Reap, thần khỉ Hanuman, ông lão, bà lão, đặc biệt là vai hề dẫn truyện, mua vui cho khán giả và dân làng. Gọi là múa Chằn vì trong loại hình nghệ thuật này nhân vật Chằn (Yak) có một vị trí nổi bật, được xem là linh hồn trong vở diễn, hình tượng Chằn thể hiện dưới dạng một người cao lớn, mặc giáp trụ, tay cầm đao, có sức mạnh phi thường, đặc biệt gương mặt hung dữ, mắt trợn to, miệng rộng, răng nanh nhọn lởm chởm… Tuy nhiên, hình tượng Chằn (Yak) trong các tác phẩm luôn là những bài học đạo đức, mang tính nhân văn, giáo dục nhân cách con người, đưa con người đến một cuộc sống hướng thiện, tích đức.

Hình tượng Chằn (Yak) của người Khmer (nguồn: internet)

Sức thu hút của loại hình nghệ thuật múa Chằn là nét đẹp của đường cong của người trình diễn như các ngón tay, ngón chân cong, cổ tay cong, đôi khi còn uốn cong cả khuỷu tay. Quan niệm về cái đẹp của đường cong trong dân gian Khmer có câu “M-ream đôch banh-la krôch” nghĩa là ngón tay như gai bưởi - đó là tiêu chí cơ bản đánh giá nét đẹp của múa Khmer; về đường cong của cơ thể có cụm từ “Khuôt Ngô” (mông cong), với tư thế mông cong, ngực ưỡn theo quan niệm dân gian. Đây là nét đẹp của người con gái Khmer, thể hiện tín ngưỡng phồn thực, sự sinh sôi nảy nở của cơ thể nữ giới. Do đó, tiêu chí của vẻ đẹp trong nghệ thuật múa Khmer dựa vào đặc điểm “Ngô” (cong). Trong trình diễn múa người ta chú ý đến nhịp độ chậm vì tiết tấu chậm đòi hỏi sự hoàn thiện của tư thế khi thực hiện, chính cái chậm cố ý trong múa cổ điển Khmer tạo nên nét siêu thực của nghệ thuật này, khiến người xem có cảm giác trong khoảnh khắc mình được nhập vào thế giới các vị thần, như được thôi miên ⁽¹⁾. Đạo cụ trong các vở diễn thường có gậy của vai chằn, roi của vai hề, cung tên của hoàng tử, nhẫn của công chúa; nhạc cụ có 5 loại: trống đùi (Sko Thum), trống tay (Sko Sampo), kèn Sro Lay, cồng (Kuông Skôr), cồng không núm (Khmuôh). 

Điểm nổi bật trong nghệ thuật Rô-băm chính là tính nhân văn cao cả, đề cao cái chân thật, lương thiện, kiên cường, trung can, bộc trực, bất khuất trước cái ác; ca ngợi con người với tấm lòng chung thủy sắt son (của nhân vật chính diện) đồng thời lên án, phê phán những cái xấu xa, ác độc, đê hèn, tham lam, xảo quyệt, ti tiện (của nhân vật phản diện). Nghệ thuật Rô-băm thiên về việc hướng thiện, nghĩa là ca ngợi chính nghĩa, ủng hộ những hành động, việc làm hợp với đạo lý con người, kết cục của các vở diễn thường có hậu, cái thiện thắng ác, đức thắng tà. Từ những hành động, động tác múa trong từng bối cảnh của Rô-băm giúp con người nhận ra được giá trị của lòng chính nghĩa, sự trung thành, giá trị của tình yêu và lòng thủy chung, nhận ra được tính thiện và ác trong mỗi con người. Đó là những quan niệm sống của dân gian, đồng thời cũng gửi gắm những giá trị đạo đức mà thế hệ trước mong muốn thế hệ sau gìn giữ và kế thừa.

Nghệ thuật múa Chằn của người Khmer diễn ra tại chùa Kiribuppharam (Hoa Sơn tự) thuộcThành phố Long Khánh trong những năm qua đã đáp ứng các nhu cầu về mặt tâm linh, tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng, thu hút được đông đảo đồng bào tham gia lễ hội. Qua đó góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống người Khmer trong quá trình sống cộng cư với các dân tộc khác ở khu vực thời kỳ hội nhập.

TRƯƠNG THỊ NGUYÊN HIỀN

(Nguồn: VNĐN số 58 – tháng 12  năm 2022)​