Hiện nay, tỉnh Đồng Nai có 11 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm 2 thành phố (Biên Hòa, Long Khánh) và các huyện: Cẩm Mỹ, Định Quán, Long Thành, Nhơn Trạch, Tân Phú, Thống Nhất, Trảng Bom, Vĩnh Cửu, Xuân Lộc. Mỗi tên gọi của các đơn vị hành chính này gắn liền với sự phát triển của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Mỗi giai đoạn cụ thể, liên quan đến các thể chế quản lý mà các đơn vị hành chính này có những đổi thay về địa giới. Lịch sử phát triển của Biên Hòa – Đồng Nai từ mốc lịch sử năm 1698 đến nay, tên gọi Long Thành khá ổn định so với các tên gọi đơn vị hành chính còn lại. Chắc chắn với sự có mặt của cộng đồng người Việt, người Hoa đến đây sinh sống trước đó, cùng với những yếu tố xã hội, chính trị, chúa Nguyễn Phúc Chu có những cơ sở thuận lợi để Thống suất Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh thiết lập bộ máy hành chính ban đầu với tên gọi là phủ Gia Định. Địa giới phủ Gia Định khá lớn, bao gồm nhiều tỉnh thành của Đông Nam Bộ và những vùng phụ cận phải nói rõ gồm những tỉnh thành nào hiện nay. Các cấp hành chính dưới phủ là dinh, huyện, tổng.
1. Đồng Nai
Về tên gọi Đồng Nai đã được đề cập qua nhiều giả thuyết được công bố qua các công trình nghiên cứu được xuất bản, đăng tải trên truyền thông đa phương tiện nhân các dịp sự kiện liên quan. Địa danh Đồng Nai được đề cập khá sớm trong nhiều văn bản, ghi chú trên các bản đồ và đặc biệt đi vào ca dao, gắn với vùng đất Gia Định, Nam Bộ hay đăng đối với các địa danh có tầm vóc lớn. Một số câu dao sau: “Nhà Bè nước chảy chia hai. Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về” (dị bản: Nhà Bè nước chảy phân đôi. Ai về Gia Định, ai hồi Đồng Nai”. Câu ca dao này làm cho người đọc liên tưởng đến huyết mạch đường thủy quan trọng trong khu vực Đông Nam Bộ. Từ cửa biển đi vào, đến ngã ba sông Nhà Bè có ngã ba sông – nơi hợp của dòng chảy sông Sài Gòn, sông Đồng Nai trước khi đổ ra biển Đông. Những người đi ngược sông tới đây đứng trước lựa chọn để vàovùng đất sâu hơn phía trên là Gia Định hay Đồng Nai. Nhưng, hai vùng đất này không phải là hoang vu mà đã được khai khẩn của những lớp di dân trước đó được phản ánh qua từ ngữ “về, hồi” nghe thân thuộc, gần gụi. Câu ca dao “Làm trai cho đáng nên trai. Phú Xuân đã trải, Đồng Nai đã từng” hay câu “Rồng chầu ngoài Huế, ngựa tề Đồng Nai”… nói lên chí khi của đấng nam nhi, sự đăng đối địa danh quan trọng của Phú Xuân/Huế và Đồng Nai. Vùng đất Phú Xuân ở miền Trung ghi dấu ấn của nhà Nguyễn, Tây Sơn, triều Nguyễn và Đồng Nai – vùng đất mở phương Nam – địa đầu của Nam Bộ.
Bản đồ thời nhà Nguyễn thể hiện các địa danh cổ của Đồng Nai
Tính từ góc độ hành chính của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tỉnh Đồng Nai được thành lập được 47 năm (1976 -2023). Thế nhưng, trong lịch sử phát triển của vùng đất nay trong tiến trình hòa nhập vào Việt Nam đã bắt đầu trên 3 thế kỷ trước với sự kiện quan trọng từ năm 1698 (Mậu Dần) khi Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh đưa vùng đất này thuộc sự quản lý của chúa Nguyễn với sự sắp đặt tổ chức hành chính đầu tiên. Địa giới tỉnh Đồng Nai hiện nay là một phần của vùng đất Trấn Biên thời chúa Nguyễn, tỉnh Biên Hòa trong “Nam kỳ lục tỉnh” do vua Minh Mạng thành lập vào năm 1832. Phạm vi của tỉnh Biên Hòa khá rộng, bao gồm một phần hay toàn bộ diện tích các tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ hiện nay (phần lớn địa giới thành phố Thủ Đức của Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương, tỉnh Bình Phước, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu…).
Những sự kiện liên quan đến tỉnh Đồng Nai từ năm 1975 như sau: Tháng 02/1976, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra nghị định sắp xếp lại các đơn vị hành chính miền Nam, theo đó tỉnh Biên Hòa, Phước Tuy, Long Khánh, Tân Phú (phía cách mạng) và một phần tỉnh Bình Tuy hợp nhất thành tỉnh Đồng Nai. Địa giới tỉnh Đồng Nai khá rộng, gồm thành phố (Biên Hòa), thị xã (Vũng Tàu) và 9 huyện ( Long Thành, Xuân Lộc, Thống Nhất, Tân Phú, Long Đất, Xuyên Mộc, Châu Thành, Vĩnh Cửu, Duyên Hải). Trên cơ sở tỉnh Đồng Nai mà sau nay một số huyện, thị được tách ra, sát nhập vào các tỉnh, thành lân cận: Năm 1978 được tách ra thành đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc Thành phố Hồ Chí Minh (sau này được đổi thành huyện Cần Giờ). Năm 1982, tỉnh Đồng Nai nhận thêm phần địa giới, quản lý huyện đảo Trường Sa nhưng chỉ trong 1 tháng đã có sự điều chỉnh đơn vị này trực thuộc tỉnh Phú Khánh (Khánh Hòa, Phú Yên sáp nhập). Từ năm 1991, các đơn vị thị xã Vũng Tàu, huyện Long Đất, Xuyên Mộc, Châu Thành được điều chỉnh, tách ra thành lập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
2. Long Thành
Tên gọi Long Thành xuất hiện gắn với đơn vị hành chính cấp tổng, có thể được ghéo từchữ đầu của hai làng Long Vĩnh, Thành Tuy được hình thành khá sớm. Long Thành có ý nghĩa ước vọng về sự thịnh vượng của một vùng đất. Năm 1808, khi vua Gia Long sắp đặt hành chính chung cho vùng đất Gia Định, đổi trấn Gia Định thành Gia Định thành. Các đơn vị trực thuộc được nâng lên: huyện Phước Long thành phủ, các tổng Long Thành, Phước Chánh, Phước An, Bình An được nâng lên thành huyện. Huyện lỵ Long Thành đặt tại thôn Phước Lộc, tương ứng với thị trấn Long Thành ngày nay. Thời các vua Nguyễn, vùng đất Nam Kỳ có những thay đổi: nhiều huyện, phủ, tổng mới được thành lập với sự tách, nhập địa giới nhưng huyện Long Thành vẫn ổn định. Cùng với sự phát triển của làng thôn, xã, ấp, các đơn vị hành chánh trực thuộc huyện Long Thành có những thay đổi. Tổng Long Vĩnh chia làm tổng Long Vĩnh Thượng (17 thôn, hộ), Long Vĩnh Hạ (11 thôn, phường, ấp). Tổng Thành Tuy chia làm tổng Thành Tuy Thượng (12 thôn) và Thanh Tuy Hạ (13 thôn, ấp). Huyện Long Thành có giai đoạn thuộc phủ Phước Tuy.
Khi thực dân Pháp chiếm Đông Nam Bộ theo hòa ước Nhâm Tuất (1862), chính quyền thực dân từng bước cải tổ hành chính để quản lý. Tên gọi Long Thành được giữ trong cơ cấu hành chính ban đầu của Pháp: khu Thanh tra Long Thành (1862), địa hạt Long Thành (1866), hạt Tham biện Long Thành (1867). Đến năm 1871, tên gọi Long Thành không còn trong cơ cấu hành chính quản lý của chính quyền thực dân khi Pháp ra nghị định giải thể hạt Thanh tra Long Thành và sáp nhập vào hạt Thanh tra Bà Rịa, sau đó chuyển qua hạt Thanh tra Biên Hòa… Tổng Long Vĩnh Hạ của Long Thành trước đây được cắt chuyển vào hạt Tham biện Sài Gòn vào năm 1876. Năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định đổi các hạt tham biện ở Nam Kỳ thành tỉnh, hiệu lực thi hành bắt đầu vào năm 1900. Đến năm 1925, chính quyền thực dân thành lập quận Long Thành thuộc tỉnh Biên Hòa (4 tổng Bình Lâm Thượng, Long Vĩnh Thượng, Thành Tuy Thượng, Thành Tuy Hạ).
Cuộc khởi nghĩa của cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Biên Hòa thành công, chính quyền cách mạng đổi quận Long Thành thành huyện. Thực dân Pháp tái chiếm và thiết lập chính quyền tay sai vào năm 1947, quận Long Thành thành lập lại gồm 2 tổng Thành Tuy Thượng, Thành Tuy Hạ. Tháng 5/1957, chính quyền Việt Nam Cộng hòa thành lập mới các tỉnh thành ở miền Nam, quận Long Thành (3 tổng, 21 xã, 112 ấp) thuộc tỉnh Biên Hòa. Ngày 9/9/1960, chính quyền Sài Gòn cắt phần đất phía Đông Nam của quận Long Thành thành lập quận Nhơn Trạch. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954), về phía cách mạng có sự phân chia, bố trí chiến trường. Từ năm 1945 đến năm 1951, Long Thành là một huyện thuộc tỉnh Biên Hòa. Từ năm 1951 trở đi, Long Thành là một huyện thuộc tỉnh Bà – Chợ (sáp nhập tỉnh Bà Rịa – Chợ Lớn). Sau năm 1954, huyện Long Thành được sáp nhập lại vào tỉnh Biên Hòa (1954 - 9/1960). Trong kháng chiến chống Mỹ, Long Thành là đơn vị hành chính cấp huyện do chính quyền cách mạng phân chia gắn với các sự kiện: thuộc tỉnh Thủ Biên ( 9/1960 – 7/1961), trực thuộc tỉnh Biên Hòa (1961 và 1964, 1972 - 1975), tỉnh Bà - Biên (sáp nhập tỉnh Bà Rịa và Biên Hòa, 1963), tỉnh Biên Hòa nông thôn (1965), tỉnh Long - Bà - Biên (sáp nhập tỉnh Long Khánh, Bà Rịa, Biên Hòa từ 12/1966 -1967), thuộc Phân khu 4 (10/1967 – 5/1971), thuộc Phân khu Bà Rịa – Long Khánh (1971 – 10/1972).
Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1976, huyện Long Thành (trên cơ sở sáp nhập Long Thành, Nhơn Trạch) là một trong 12 đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh Đồng Nai. Huyện Long Thành có 26 xã và 1 thị trấn. Ngày 23/6/1994, Chính phủ ban hành nghị định số 51/1994/NĐ-CP thành lập huyện Long Thành (tách khỏi huyện Nhơn Trạch). Long Thành có 19 đơn vị hành chính gồm: thị trấn Long Thànhvà các xã Lộc An, Long An, Long Phước, Tân Hiệp, Phước Thái, Phước Bình, An Phước, Tam An, Tam Phước, Phước Tân, An Hòa, Long Hưng, Long Đức, Bình Sơn, Bình An, Suối Trầu, Cẩm Đường, Bàu Cạn. Năm 2010, Nghị quyết số 05 NQ/CP của Chính phủ về việc điều chỉnh địa giới hành chính liên quan tỉnh Đồng Nai, toàn bộ 10.899,27 ha diện tích tự nhiên và 92.796 nhân khẩu của các xã An Hòa, Long Hưng, Phước Tân, Tam Phước của huyện Long Thành cắt chuyển trực thuộc thành phố Biên Hòa. Ngày 10/4/2019, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ra Nghị định số 673/NQ-UBTVQH14 về việc giải thể, thành lập, điều chỉnh địa giới tỉnh Đồng Nai, huyện Long Thành điều chỉnh diện tích một số xã (Bình Sơn, Cẩm Đường, Long An, Long Phước, Bàu Cạn) và giải thể xã Sông Trầu để thực hiện dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành.
Hố Nai là địa bàn khá rộng, được tách ra thành nhiều đơn vị hành chính cấp xã. Từ năm 1955 trở về sau, cư dân tập trung nhiều khi chính quyền Việt Nam cộng hòa thành lập những cụm cư dân, đẩy mạnh khai phá theo trục lộ và vùng phụ cận. Tên gọi Hố Nai trở thành đơn vị hành chính chính thức từ năm 1957, thuộc tổng Phước Vĩnh Thượng, quận Châu Thành (sau thuộc quận Đức Tu), tỉnh Biên Hòa. Một số người dân cho rằng Hố Nai trước 1975 là vùng đất rộng, với ranh giới theo trục lộ từ Suối Đĩa (Trảng Bom) đến suối Săn Máu (Biên Hòa). Sau năm 1975, Hố Nai được chia thành nhiều đơn vị hành chính: phường Hố Nai 1 (Tp.Biên Hòa) và xã Hố Nai 1, 2, 3, 4 thuộc huyện Thống Nhất. Hiện nay, có phường Hố Nai thuộc thành phố Biên Hòa và xã Hố Nai III thuộc huyện Trảng Bom.
Bia chiến thắng yếu khu Trảng Bom (ảnh do tác giả cung cấp)
Một số nhà nghiên cứu hay sử dụng tên gọi Hố Nai cùng với Đồng Nai để giải thích về một khu vực có nhiều nai sinh sống: cánh đồng có nhiều nai (Đồng Nai), Hố có nhiều nai (Hố). Hố được cho là chỗ đất trũng, mùa nắng khô ráo nhưng mùa mưa có nơi có nước lấp xấp. Chỗ có nước và cỏ nên nai thường tìm đến. Như vậy, có thể nói, Hố Nai là một khu vực rộng lớn, nơi có nhiều hố chứ không chỉ là số ít. Đây là khu vực rừng núi thấp trước đây, được khai phá sớm nhưng cư dân rải rác. Trịnh Hoài Đức là vị quan của các đầu triều Nguyễn, cũng là nhà thơ có nhiều bài vịnh về cảnh đẹp của xứ Đồng Nai - Gia Định. Trong 30 bài nói về cảnh đẹp của trấn Gia Định, Trịnh Hoài Đức có những cảm tác với tình cảm dạt dào, đằm thắm trước những chùa chiền, đền miếu, cảnh đẹp và cuộc sống con người ở Biên Hòa xưa, trong đó có Hố Nai. Bài Lộc Động tiều ca (Tiếng hát ông tiều ở Hố Nai) phản ánh góc nhìn về hình ảnh người đốn củi giữa núi rừng với tâm thế tự tại giữa cảnh núi bạt ngàn, trên trời mây bay gió thổi, tiếng róc rách của dòng suốt trong mát và mái nhà đầm ấm khi trở về có người thân chờ đợi.
Phong phi tiều phát bạch bà bà,
Lộc động sơn trung suất tính ca.
Dã điệu thanh tòng khảm thụ chấn.,
Thôn xong vận dự lưu tuyền hòa.
Vân phi hữu ý liên lưu cửu,
Hạc thị tri âm quyến luyến đa.
Nhật mộ quy lai lão phụ vấn,
Vi ngôn tằng kiến Tấn đồng đà
Dịch thơ (Hoài Anh)
Gió đùa mái tóc trắng phau phau
Tiều hát hồn nhiên trong núi sâu
Điệu mộc theo tiếng cây theo đẵn gục,
Lời quê vần họa suối tuôn mau.
Mây không có ý lưu liên mãi
Hạc ấy tri âm quyến luyến nhiều
Trời tối trở về bà lạo hỏi
Đà đồng đời Tấn dấu lần theo.
Trên Đồng Nai có nhiều địa danh bắt đầu từ chữ trảng: Trảng Táo, Trảng Bom, Trảng Dài… Trảng là địa hình trống trải không có cây mọc, ở giữa một khu rừng hay bên cạnh một khu rừng. Hiện nay, tên gọi Trảng Dài là đơn vị cấp phường của thành phố Biên Hòa và thị trấn Trảng Bom thuộc huyện cùng tên. Phường Trảng Dài thành lập 1994 trên cơ sở tách ra từ phường Tân Phong. Tân Phong là làng được khai phá sớm, diện tích rộng, rừng đồi khá nhiều thuộc tổng Phước Vinh (sau này là Phước Vĩnh Trung), huyện Phước Chánh, trấn Biên Hòa. Về phía chính quyền cánh mạng, từ năm 1948 đến năm 1954, địa bàn Trảng Dài thuộc huyện Vĩnh Cửu. Vùng rừng núi Trảng Dài - Hố Cạn trước đây là hành lang chiến lược nối chiến khu Đ với chiến khu Bình Đa. Về sau, vùng đất này là lâm phần thuộc xã Tân Phong (quận Châu Thành, quận Đức Tu). Địa bàn Trảng Dài là nơi đứng chân của nhiều đơn vị vũ trang cách mạng thời chống Mỹ. Từ bàn đạp này, lực lượng cách mạng đã tổ chức những trận tấn công vào căn cứ, kho tàng của của chính quyền Việt Nam cộng hòa ở Biên Hòa. Trước đây, khu vực Trảng Dài là đất sản xuất, chủ yếu là trồng cây (tràm, điều), chăn nuôi nhưng hiện nay cư dân cư đông đảo từ các vùng miền đến sinh sống. Cảnh quan xưa với rừng núi, gò đồi đã thay đổi nhiều với nhiều đường phố, khu dân cư sầm uất.
Huyện Trảng Bom thành lập từ tháng 01/2014 trên cơ sở tách ra từ huyện Thống Nhất. Thị trấn Trảng Bom được thành lập năm 1994 (trước thuộc huyện Thống Nhất, sau huyện Trảng Bom). Thời Nguyễn, thị trấn Trảng Bom là xã Đông Thành tổng Phước Thành, huyện Phước Bình. Từ năm 1897 được sáp nhập vào xã Bình Trước, tổng Phước Vĩnh Thượng, tỉnh Biên Hòa và thuộc lâm phần được người Pháp khai thác nhiều với các cơ sở, đồn điền. Tại thị trấn Trảng Bom hiện nay còn kưu dấu khu thực vật do người Pháp thiết lập cơ sở nghiên cứu về lâm nghiệp. Trảng Bom là đơn vị cấp xã từ năm 1957 thuộc tổng Phước Vĩnh Thượng, quận Châu Thành (sau là quận Đức Tu), tỉnh Biên Hòa. Sau năm 1975, Trảng Bom có một giai đoạn chia làm 2 đơn vị: xã Trảng Bom 1 và 2 nhưng sau đó sáp nhập lại. Hiện nay, có ba ý kiến về tên gọi Trảng Bom: đọc trại từ tiếng Pháp “transport” (vận chuyển) do người Pháp xây dựng tuyến đường sắt để khai thác lâm sản; địa hình có nhiều chảng lớn bị máy bay ném bom gâu ra thời kỳ chiến tranh, người dân gọi là chảng bom, sau thành trảng bom; khu vực này có nhiều cây Bom – loài thực vật được mô tả có ở những nơi khác cận (Thủ Dầu Một, Thủ Đức…). Tên gọi Trảng Bom còn được đặt tên cho nông trường cao su và yếu khu quân sự của người Pháp thành lập. Trong thời kỳ chống Pháp, Yếu khu Trảng Bom bị lực lượng vũ trang cách mạng cải trang tập kích, làm nên chiến thắng lớn vào đầu năm 1951.
*
Địa danh là “tấm gương phản ánh ” nhiều chiều của lịch sử, văn hóa. Nhiều địa danh ở Đồng Nai đã dần mất đi trong sự biến thiên, biến động của cuộc sống, xãhội; đặc biệt với bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay. Cái còn lại và được lưu truyền của địa danh nói chung mang dấu ấn mạnh mẽ, đáng trân trọng trong dòng chảy của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.
ThS. Phan Đình Dũng