KỲ 2: Lỗ hổng trong quy trình xuất bản
Để ngăn chặn một cách triệt để, tận gốc không cho các ấn phẩm mang nội dung độc hại, lật sử có cơ hội len lỏi, phát tán ra công chúng, chúng ta không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý phần ngọn. Thay vào đó, toàn hệ thống cần thẳng thắn, dũng cảm nhìn nhận các nguyên nhân gốc rễ cùng những lỗ hổng đang tồn tại trong quy trình quản lý và hệ thống xuất bản hiện nay.
Thủ đoạn ngụy trang tinh vi của các phần tử cơ hội chính trị
Trong bối cảnh đấu tranh tư tưởng ngày càng cam go, các thế lực thù địch và các tác giả cơ hội chính trị ngày càng bộc lộ những chiêu trò lươn lẹo, ma mãnh hòng đối phó, qua mặt các cơ quan chức năng. Chúng hiểu rõ rằng các phương thức chống phá trực diện, thô bạo kiểu cũ đã hoàn toàn mất đi chỗ đứng và dễ dàng bị các tấm lưới an ninh lọc bỏ. Vì vậy, xu hướng chuyển dịch hiện nay của chúng là tiến hành "xâm nhập mềm", sử dụng những lớp vỏ bọc tinh vi để đưa chất độc tư tưởng vào đời sống xã hội.
Một trong những thủ đoạn nguy hiểm nhất là việc tận dụng, lợi dụng triệt để uy tín chuyên môn của những người có danh tiếng, có học hàm, học vị cao trong xã hội như các giáo sư, nhà nghiên cứu, hay những nhà văn kỳ cựu. Các đối tượng này đứng ra làm "bảo chứng danh dự", viết lời giới thiệu, lời tựa, những phát ngôn nhằm tạo nên một tấm bình phong học thuật chính thống. Sự xuất hiện của những cái tên đầy trọng lượng này vô hình trung tạo ra tâm lý chủ quan cho các biên tập viên, nhà xuất bản, đồng thời đánh lừa định hướng thẩm mỹ của độc giả, đặc biệt là tầng lớp học sinh, sinh viên - những người chưa có bản lĩnh chính trị vững vàng.
Đặc biệt, thủ đoạn "treo đầu dê, bán thịt chó" trong nghệ thuật đặt tên sách và đăng ký đề tài được chúng sử dụng một cách triệt để, bài bản. Như trường hợp cuốn "Chuyện với Thanh" của Nguyễn Thành Nam là một minh chứng điển hình cho sự lừa mị này. Phía ngoài bìa sách, chúng cố tình cho in hoa chữ rất to, nổi bật nhằm thu hút thị giác và đánh lạc hướng kiểm tra của bộ phận quản lý. Phía ngay dưới đó, tác giả lồng ghép dòng chữ nhỏ mập mờ, mang tính triết lý sáo rỗng: "Lời kể mới về ánh sáng". Khi tiến hành các thủ tục xin cấp phép, tác phẩm này được khéo léo đăng ký dưới thể loại vô thưởng vô phạt là "Ghi chép" hoặc "Tản văn".
Nếu chỉ nhìn lướt qua tên sách, danh mục đăng ký đề tài hay những trang tóm tắt sơ lược, các cơ quan quản lý nhà nước hoàn toàn bị đặt vào trạng thái ngoại vi, không thể phát hiện ra phần cốt lõi bên trong chứa đựng những luận điệu bôi nhọ, hạ bệ Chủ tịch Hồ Chí Minh một cách thâm độc, bài bản. Tính chất nguy hiểm còn nằm ở chỗ, ngay tại buổi ra mắt, hội thảo tọa đàm hay giao lưu giới thiệu sách cũng được ngụy trang, bao biện bằng những khẩu hiệu đầy tính mỹ từ như "đổi mới tư duy giáo dục", "định hướng tương lai cho thế hệ trẻ". Tất cả những vỏ bọc bóng bẩy, nhân văn đó thực chất chỉ nhằm che đậy một mưu đồ đen tối độc hại bên trong: mượn văn học để lật sử, dùng nghệ thuật để phục vụ ý đồ lật đổ chính trị.
Áp lực kinh tế thị trường và kẽ hở trong quản lý của các Nhà xuất bản
Thực trạng các ấn phẩm độc hại, mang tư tưởng lật sử vượt qua được các tầng kiểm duyệt để chính thức phát hành không chỉ đến từ sự tinh vi của các đối tượng chống phá, mà còn phơi bày những lỗ hổng mang tính hệ thống từ công tác quản lý vĩ mô đến quy trình vận hành nội bộ của các Nhà xuất bản (NXB).
Trước hết, về phía cơ quan quản lý nhà nước, một bộ phận cơ quan chức năng hiện nay đang bộc lộ xu hướng "hành chính hóa" trong công tác giám sát. Việc quản lý chủ yếu dừng lại ở khâu "nắm đầu" người đứng đầu NXB (Giám đốc, Tổng biên tập) trên phương diện thủ tục pháp lý, giấy tờ hành chính và báo cáo định kỳ. Phương thức này dẫn đến tình trạng quản lý từ xa, thiếu sâu sát và chưa thực sự hiểu rõ thực chất quy trình vận hành, cũng như những áp lực nội bộ phức tạp mà các đơn vị xuất bản đang phải đối mặt hàng ngày. Khi cơ quan quản lý chỉ kiểm tra "phần ngọn" trên văn bản, họ vô tình tạo ra một khoảng trống an toàn cho các sai phạm tinh vi ẩn nấp.
Hệ quả của cơ chế tự chủ thiếu kiểm soát: Áp lực kinh tế thị trường đã làm mài mòn bản lĩnh chính trị của không ít đơn vị xuất bản, biến một công cụ tư tưởng sắc bén của Đảng thành một doanh nghiệp thuần túy chạy theo lợi nhuận.
Kể từ khi chuyển sang cơ chế tự chủ hoàn toàn về kinh phí, các NXB buộc phải bước vào cuộc cạnh tranh sinh tồn gay gắt của nền kinh tế thị trường. Áp lực đè nặng lên vai ban lãnh đạo khi phải tự xoay xở doanh thu để chi trả lương cho cán bộ, nhân viên và duy trì bộ máy vận hành trong thực tế sách in ngày càng bị thu hẹp thị trường. Để giải quyết bài toán tài chính, nhiều đơn vị đã buông lỏng trách nhiệm chính trị, lựa chọn con đường ngắn nhất là "bán giấy phép" thông qua các hợp đồng liên kết xuất bản một cách bừa bãi với tư nhân, cá nhân.
Trong quy trình liên kết lỏng lẻo này, Giám đốc NXB hầu như chỉ đóng vai trò "vị trí" là thực hiện ký duyệt quyết định xuất bản và phát hành trên văn bản mang tính thủ tục. Theo luật định, Tổng biên tập là người chịu trách nhiệm tối cao về nội dung. Tuy nhiên, trước làn sóng tác phẩm liên kết đổ về với số lượng quá lớn, các Tổng biên tập bị quá tải, không thể có đủ thời gian và sức lực để đọc, thẩm định chi tiết từng trang bản thảo, nhất là với những cuốn sách có thủ đoạn đặt tên mập mờ, cài cắm thuật ngữ tinh vi nhằm đánh lừa bộ phận kiểm duyệt.
Trách nhiệm kiểm duyệt nội dung thực tế bị đẩy hoàn toàn xuống cho các phòng biên tập và đội ngũ biên tập viên (BTV) cấp dưới. Trong khi đó, không ít BTV trẻ hiện nay còn hạn chế về bản lĩnh chính trị, non nớt về kinh nghiệm thực tiễn và thiếu nhạy bén lý luận để nhận diện các thủ đoạn "diễn biến hòa bình". Sự cộng hưởng giữa áp lực cơm áo gạo tiền, sự quá tải trong quy trình duyệt và sự thiếu hụt năng lực của đội ngũ trực tiếp thẩm định chính là kẽ hở hệ thống nguy hiểm nhất, biến các NXB từ bức tường thành bảo vệ tư tưởng trở thành nơi hợp thức hóa cho các ấn phẩm mang tư tưởng lệch lạc, phản tiến bộ ra mắt công chúng.
Sự quá tải và năng lực hạn chế của đội ngũ Biên tập viên
Trong quy trình xuất bản, biên tập viên (BTV) chính là chốt chặn cuối cùng, người trực tiếp "gác cổng" tư tưởng để đọc, thẩm định và quyết định việc sửa đổi hay giữ nguyên nội dung của từng trang bản thảo. Thế nhưng, thực tế vận hành tại không ít Nhà xuất bản hiện nay cho thấy, chính đội ngũ này lại đang trở thành "gót chân Achilles" - điểm yếu chí mạng dễ bị các thế lực lật sử khai thác và xuyên thủng.
Gốc rễ của vấn đề nằm ở những áp lực cơ học mang tính bóc lột về mặt thời gian và định mức kinh tế đè nặng lên vai người làm nghề. Qua tìm hiểu tại một số nhà xuất bản, hàng năm mỗi BTV phải gánh chỉ tiêu doanh thu áp lực từ 100 đến 300 triệu đồng/năm. Trong khi đó, quản lý phí thu về từ các đối tác liên kết trung bình chỉ khoảng 1,5 triệu đồng cho một cuốn sách. Để hoàn thành định mức và tự nuôi sống bản thân, một BTV bắt buộc phải duyệt từ 100 đến 200 cuốn sách mỗi năm. Điều này đồng nghĩa với việc họ chỉ có trung bình vỏn vẹn 3 ngày để đọc, sửa và duyệt xong một cuốn sách dày hàng trăm trang.
Với cường độ lao động quá tải và khủng khiếp như vậy, việc đọc sâu, bóc tách cấu trúc tư tưởng để phát hiện những chi tiết cài cắm tinh vi, những thuật ngữ mập mờ trong các tác phẩm có tính chất chống phá phức tạp hoàn toàn trở thành điều bất khả thi. Quy trình thẩm định bị biến thành một thứ thủ tục cơ học lướt qua con chữ. Khi một bản thảo độc hại đã lọt qua mắt một BTV bị quá tải, quy trình cấp phép hành chính phía trên sẽ diễn ra một cách tự động, trơn tru theo đúng thời gian quy định (15 ngày kể từ lúc đăng ký đề tài), vô hình trung biến cơ quan quản lý thành kẻ ký lệnh "hợp pháp hóa" cho chất độc tư tưởng được ngang nhiên phát hành.
Một thực tế đáng báo động khác là sự suy giảm về bản lĩnh chính trị và lỗ hổng kiến thức của một bộ phận nhân sự ngành xuất bản đang tạo đường cho các luận điệu phản tiến bộ công khai tiếp cận độc giả.
Đáng lo ngại hơn, trình độ lý luận chính trị, kiến thức lịch sử, văn hóa của một số BTV trẻ hiện nay còn rất hạn chế, nếu không muốn nói là non nớt. Họ thiếu hụt hệ thống bộ lọc lý luận mác-xít để nhận diện thế nào là văn học có tư tưởng lệch lạc, thế nào là âm mưu hạ bệ lãnh tụ. Nghiêm trọng nhất, trước ma lực của đồng tiền trong nền kinh tế thị trường, đã xuất hiện những biểu hiện tiêu cực suy thoái đạo đức nghề nghiệp. Một bộ phận BTV sẵn sàng chạy theo lợi ích kinh tế cá nhân, nhận "lót tay" hoặc các khoản chi phí bồi dưỡng cao từ các tác giả cơ hội để "nhắm mắt làm ngơ", chủ động cắt xén quy trình hoặc lấp liếm sai phạm cho các bản thảo có tỳ vết chính trị nghiêm trọng. Sự tha hóa này chính là chiếc cầu nối nguy hiểm nhất đưa các ấn phẩm phản động danh chính ngôn thuận phát hành rộng rãi.
(Còn tiếp…)