​

       Mẫu thần và Nữ thần là những đối tượng tín ngưỡng được cư dân Việt thờ phụng nhiều ở các vùng, miền trong cả nước. Miền Bắc tôn sùng các vị thần linh trong hệ thống thờ Mẫu như: Tam Phủ, Tứ phủ. Những vị thần được thờ như: Bà Liễu Hạnh được dân gian tôn vinh là Thánh Mẫu (Mẫu Liễu) làm vị thần chủ cai quản vùng Trời (miền Trời) nên còn được gọi là Mẫu Thượng Thiên. Miền Nam phổ biến thờ các vị Nữ thần trong các miếu Bà như: Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Ngũ Hành Nương nương, Cửu Thiên Huyền Nữ, Bà cố Hỷ, cô Hồng, cô Hạnh, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Kim Hoa Nương nương… Đôi khi có sự phối tự nữ thần tại hậu điện ở các chùa.

Thế kỷ XV (thời nhà Lê), khi nhà nước lấy Nho giáo làm tư tưởng chính thống, Đạo giáo và Phật giáo mất vai trò ở chốn cung đình nên đã đi vào đời sống dân gian, kết hợp với tục thờ Mẫu bản địa, hình thành Đạo mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ thỏa mãn nhu cầu tâm linh của nhiều tầng lớp cư dân Việt[1].

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những biểu hiện tâm linh tiêu biểu của người Việt ở miền Bắc. Xuất phát từ nền văn hóa nông nghiệp cổ truyền, vì vậy, tín ngưỡng thờ Mẫu thần hay nữ thần được người Việt tôn giáo hóa trong các ngôi chùa cổ. Trên cơ sở đó, tín ngưỡng thờ Mẫu nhanh chóng được người dân tôn sùng đến mức phổ biến trở thành đạo Mẫu ở Việt Nam.

 

Ảnh: Tam Tòa thánh Mẫu tại đền Thủy Lâm Động. 

Tín ngưỡng thờ Mẫu ban đầu là Tam Phủ với các vị Thánh Mẫu cai quản các vùng trời, đất như: Mẫu đệ nhất là Mẫu Liễu (mặc áo đỏ, đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên) cai quản vùng trời; Mẫu đệ nhị là Mẫu Thượng Ngàn (mặc áo xanh lá cây) cai quản vùng rừng núi và mặt đất; Mẫu đệ Tam là Mẫu Thoải (mặc áo trắng) cai quản vùng sông nước (thủy). Tam phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu tương ứng với các miền khác nhau trong vũ trụ: Thiên phủ (miền Trời), Nhạc phủ (miền rừng núi) và Thoải phủ (miền sông nước).

Sau này, từ Tam Phủ, tín ngưỡng bổ sung thêm một phủ thành Tứ phủ gọi là “Tứ Phủ công đồng”. Tứ phủ công đồng gồm có Tứ vị Thánh Mẫu trông coi 4 miền của Vũ trụ gồm: Trời, rừng, đất, nước với trung tâm là “Tam Toà Thánh Mẫu”. Trong đó, Mẫu đệ nhất là Mẫu Thượng Thiên; Mẫu đệ nhị là Mẫu Thượng Ngàn; Mẫu đệ tam là Mẫu Thoải (mẫu Thủy); Mẫu đệ tứ là Mẫu Địa. Khi nhắc tới tín ngưỡng thờ Mẫu hay tín ngưỡng thờ Tam phủ, Tứ phủ, người ta thường hay nghĩ tới Tam Tòa Thánh Mẫu, với hình tượng về những người “Mẹ” - những người đóng vai trò xây dựng, bảo vệ cuộc sống gia đình, đất nước và xã hội. Tuy nhiên trên thực tế, đạo Mẫu nói chung còn thờ cả các vị thần nam, thần nữ, các vị thánh Việt Nam. Điển hình có các đền thờ Mẫu như: phủ Giầy, phủ Nấp, phủ Tiên Hương (Nam Định), phủ Tây Hồ (Hà Nội), Đền Sòng (Thanh Hoá)…

Hệ thống thần linh Tam - Tứ phủ chỉ hệ thống thần thánh Việt Nam cùng vị trí của họ trong thần điện của tín ngưỡng thờ Tam – Tứ Phủ. Với đặc thù là tín ngưỡng dân gian và có tính mở; trải qua thời gian, số lượng các vị Thánh cũng có sự thay đổi. Tuy nhiên, về cơ bản thứ tự của hệ thống thần linh thờ tự trong thần điện của tín ngưỡng Thờ Mẫu Tứ Phủ với đầy đủ các hàng như: Chư Phật, Vua Cha, Thánh Mẫu, Quan Lớn, Tứ Phủ Chầu Bà, Tứ Phủ Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Trên thượng xà có hai con rắn màu xanh và màu trắng (Thanh xà và Bạch xà). Phía dưới (hạ ban) bao giờ cũng có Ngũ Hổ (năm ông Hổ). Ngoài ra còn có quan văn, võ tướng, tả hữu hầu cận, cùng ngàn vạn thần binh, thần tướng là bộ hạ của từng vị Thánh trong Tứ phủ và các thần linh bản xứ nơi các Thánh giáng hiện.

- Đại diện hàng chư Phật: có Phật Bà Quan Âm ở hàng cao nhất, rồi sau đó đến Ngọc Hoàng Thượng đế đại diện cho hàng Tứ Phủ vua cha (hai vị này có gốc tích từ Trung Quốc). Ngọc Hoàng là vị Thánh được thờ với tư cách Vua Cha trong đạo Mẫu, có bàn thờ riêng trong các đền, phủ. Tuy nhiên, trong các nghi lễ, tâm thức dân gian, vai trò của Ngọc Hoàng lại khá mờ nhạt. Khi thỉnh đồng, người ta không thỉnh Phật Bà và Ngọc Hoàng.

- Tam tòa Thánh Mẫu: cai quản ba miền với sắc áo đỏ, xanh, trắng đại diện cho từng cõi: Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (hóa thân của bà là Mẫu Liễu Hạnh, cõi trời), Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn (cõi rừng núi), Mẫu Đệ Tam Thoải phủ (cõi nước). Một số tài liệu có đề cập về Mẫu Đệ Tứ Địa phủ (cõi đất). Tuy nhiên, tồn tại rất nhiều giả thuyết khác nhau về vấn đề này. Điển hình là giả thuyết “Thiên – địa đồng quy” nên sẽ không có sự xuất hiện của Mẫu Đại trong “Tam Tòa Thánh Mẫu” hay giả thuyết Mẫu Địa và Mẫu Thượng Ngàn là một vì “miền rừng” cũng thuộc về “miền đất” hoặc giả thuyết Mẫu Thượng Ngàn được đưa vào sau cùng trong Tứ Phủ Thánh Mẫu và bà được chính ngự trong Động/Cung Sơn Trang… Đứng đầu mỗi phủ là một vị thánh Mẫu: Mẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất) cai quản bầu trời, làm chủ các quyền năng mây mưa, gió bão, sấm chớp…; Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị) trông coi miền rừng núi, địa bàn sinh sống chính của nhiều dân tộc thiểu số và Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam) trông coi các miền sông nước, giúp ích cho nghề trồng lúa nước và ngư nghiệp.

- Ngũ vị Vương Quan gồm 5 vị: Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên, Quan Lớn Đệ Nhị Giám Sát, Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ, Quan lớn Đệ Tứ khâm sai, Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh.

- Hàng Chầu Bà gồm có 12 vị: chầu Đệ Nhất Thượng Thiên, chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn, chầu Đệ Tam Thoải Phủ, chầu Đệ Tứ Khâm Sai, chầu Năm Suối Lân, chầu Lục Cung nương, chầu Bảy Kim Giao, chầu Tám Bát Nàn, chầu Chín Cửu Tỉnh, chầu Mười Đồng Mỏ, chầu Bé Bắc Lệ, chầu Bản Đền.

- Hàng ông Hoàng gồm có 10 vị: ông Hoàng cả thượng thiên, ông Hoàng đôi Thượng Ngàn, Ông Hoàng Bơ Thoải cung, ông Hoàng Tư Địa phủ, ông Hoàng Năm Mán tộc, ông Hoàng Sáu Thanh Hà, ông Hoàng Bảy Bảo Hà, ông Hoàng Bát Nùng, ông Hoàng chín Cờn Môn, ông Hoàng Mười Nghệ An…

- Hàng Cô - Cậu gồm 9 vị: Cô Đôi Thượng ngàn, cô Đôi Cam Đường, cô Bơ Thoải, cô Sáu đồi chè, cô Chín đền Sòng, Cô Bé Thượng, Cậu Bé, cậu Bơ, Cậu Hoàng Quận.

- Hàng Ngũ Hổ, ông Lốt: gồm 5 con hổ tượng trưng ngũ hành và lốt (thuồng luồng) hay con rắn (Thanh xà- Bạch xà).

- Hàng Ngũ vị Vương Quan, Thập nhị Chầu bà, rồi đến Thập vị Ông Hoàng, các vị Thánh Cô, Thánh Cậu.

Thánh Mẫu được thờ trong các đền, phủ, điện… của người Việt, tiêu biểu như: Phủ Dầy, phủ Tiên Hương, Phủ Nấp, Đền Sòng, Đền cô Bơ, Đền Trần… Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, hệ thống điện thần đạo Mẫu bao gồm: “Ngọc Hoàng, Phật Bà Quan Âm, Tam tòa Thánh Mẫu, Quan lớn (từ 5-10 vị), Chầu bà (từ 4-12 chầu bà), Ông Hoàng (từ 5-10 vị), Vương cô (12 vị), Vương cậu (12 vị), Ngũ hổ và Ông lốt (rắn). Sự khác nhau về số lượng các vị thánh trong từng hàng (quan, chầu, ông hoàng, cô, cậu) do tồn tại những khác biệt trong quan niệm ở các vùng miền khác nhau”[2].

Các Thánh, Mẫu có nguồn gốc không chỉ là người Kinh mà còn thuộc các dân tộc thiểu số như người Tày, Nùng, Dao… Bên cạnh đó, trong khoảng 50 vị thần mà đạo Mẫu tôn thờ, có nhiều vị vốn là những nhân vật lịch sử, được thần linh hóa như Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão… Điều đó cho thấy di sản thực hành tín ngưỡng thờ Tam phủ của người Việt thể hiện rất rõ truyền thống uống nước nhớ nguồn, chủ nghĩa yêu nước được tâm linh hóa, ý thức về sự giao lưu văn hóa và mối quan hệ bình đẳng, gắn bó giữa các dân tộc[3].

Ngày 1/12/2016, UNESCO đã vinh danh di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc công nhận tín ngưỡng thờ Mẫu nhằm đề cao loại hình tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng dân gian lâu đời trong đời sống văn hóa của người Việt Nam.

                                                                         Bài, ảnh: Nguyễn Thị Nguyệt

 ​