Mùa vàng Mù Cang Chải - Ảnh: Xuân Trường 

Trong dòng chảy không ngừng của nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam đương đại, có những nghệ sĩ chọn cho mình lối đi riêng: lặng lẽ, bền bỉ, miệt mài. Nguyễn Xuân Trường là một người như thế. Anh sinh ngày 02.9.1957 tại Kim Động, Hưng Yên, hiện là Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ nhiếp ảnh Hồ Gươm, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Đồng Nai.

Ngoài đời, Nguyễn Xuân Trường gây ấn tượng bởi mái tóc dài, gương mặt mang nét nghệ sĩ pha chút trầm tư. Anh đến với nhiếp ảnh từ chiếc máy cơ thời bao cấp, ban đầu là chụp bạn bè, người thân, phong cảnh quê hương. Niềm đam mê lớn dần, thôi thúc Xuân Trường đi nhiều hơn, tìm hiểu sâu hơn, chụp nhiều ảnh hơn và nhiếp ảnh đã thành một phần máu thịt cuộc đời anh.

Tham gia Hội Văn học Nghệ thuật Sơn La năm 1990, đến 2022, Xuân Trường chuyển sinh hoạt về Hội Văn học Nghệ thuật Bình Phước (nay là Hội Văn học Nghệ thuật Đồng Nai). Từ thung lũng mây của núi rừng Tây Bắc sang vùng rừng biên giới Đông Nam Bộ, từ xứ lạnh, sương mù sang nơi có hai mùa mưa nắng, từ rừng già đến vườn điều, vùng phên giậu Tổ quốc, những tuyến đường biên kéo dài… sự thay đổi môi trường sống hiện lên rất rõ trong tác phẩm của anh: màu đất đỏ bazan, bầu trời rộng, biên giới như đường kẻ mỏng manh…. Ảnh của Nguyễn Xuân Trường không ồn ào, không gây cú sốc thị giác, nhưng góp phần mở rộng tầm nhìn của mỗi người về nơi mình sống. Mỗi khung hình như lời nhắc nhẹ: Tổ quốc không trừu tượng, Tổ quốc là cánh đồng, mái nhà, đường biên, bàn tay và ánh mắt của những con người cụ thể. Mỗi chuyến đi là một hành trình nghệ thuật và cũng là hành trình tinh thần giúp Xuân Trường khám phá, chiêm nghiệm và gửi gắm tình yêu đất nước trong từng tác phẩm.

Nghệ sĩ Xuân Trường với chiếc máy ảnh trên vai đã rong ruổi trên những cung đường của Tổ quốc. Ở Tây Bắc, ảnh của anh bám theo từng vệt nắng, biến ruộng bậc thang thành bản nhạc. Con người xuất hiện như dấu chấm giữa thiên nhiên hùng vĩ. Khi lần theo những cung đường Trường Sơn, anh quan tâm đến những kí ức còn lưu lại trong đời sống thường ngày: cầu gỗ, cọc tiêu cũ, những địa danh nổi tiếng. Nhưng Nguyễn Xuân Trường không tô màu hoài niệm, mục đích của anh là giúp mọi người thấy rõ cuộc sống hôm nay đã bước tiếp ra sao. Tây Nguyên trong ảnh Xuân Trường là hình ảnh người dân với lễ hội, phơi nông sản, sửa nhà, đi rẫy... Những mảng sáng lúc nắng mạnh được anh khéo léo giữ lại làn bụi mỏng với những hạt bụi li ti đầy tinh tế, gợi cảm. Ở đồng bằng sông Cửu Long, anh tìm đường ngang - đường nước, đường chợ nổi để bố cục đa tầng. Con người lao động hiện lên bình thản, ít kịch tính, nhấn vào nhịp điệu đều của công cuộc mưu sinh. Khi đến biển, anh chọn điểm nhìn thấp, đặt đường chân trời thấp - cao tùy cảm xúc, để nhấn bề mặt thời gian: mặt nước thay đổi từng phút, con thuyền vào - ra bến như dấu phẩy trong câu văn dài. Biên giới Đồng Nai và vùng Đông Nam Bộ cho phép anh phát triển ngôn ngữ tối giản: ít màu, nhiều đường - mảng. Những bức ảnh đường tuần tra, chòi gác, cột mốc… không mang tính biểu diễn, chúng điềm đạm như bản chất công việc ở đây.

Nguyễn Xuân Trường không sử dụng kĩ xảo phức tạp mà giản dị, chân thực. Các tác phẩm của anh thường gắn phong cảnh thiên nhiên, con người lao động, văn hóa - đời sống lễ hội, phong tục, những khoảnh khắc sinh hoạt thường nhật của cộng đồng. Nhiều bức ảnh của anh trở thành tư liệu quý, vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa có ý nghĩa nhân văn, phản ánh sinh động bản sắc Việt Nam.

Sự nghiệp sáng tác ảnh của Nguyễn Xuân Trường đạt các cột mốc: đã tác nghiệp 64/64 tỉnh, thành phố và 329/425 đồn biên phòng Việt Nam; tham gia đoàn tìm kiếm cất bốc hồi hương các anh hùng liệt sĩ, quân tình nguyện, chuyên gia hi sinh tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Vương quốc Campuchia. Sáng tác ảnh nghệ thuật và tư liệu nghệ thuật về công trình thuỷ điện Sơn La từ khởi công tới khi khánh thành, đặc biệt công tác di dân tái định cư phục vụ cho xây dựng Nhà máy Thuỷ điện Sơn La và Lai Châu. Sáng tác ảnh chuyên đề về biên giới biển và hải đảo tại Lũng Cú, A Pa Chải, Bờ Y, Mũi Sa Vĩ, đảo Cô Tô, Cồn Cỏ, Phú Quý, Côn Đảo, Hải Tặc, Nam Du, Phú Quốc, Hà Tiên.... Phối hợp với các nhà hảo tâm xây dựng 15 điểm trường mẫu giáo, nhà bán trú nơi biên giới, vùng sâu vùng xa còn khó khăn, hỗ trợ công tác nuôi dạy con nuôi bộ đội biên phòng và phong trào nâng bước em đến trường.

Nguyễn Xuân Trường đã tổ chức 1 triển lãm cá nhân, tham gia 4 triển lãm nhóm tác giả, giành được 3 Huy chương Vàng khu vực, 2 Huy chương Bạc toàn quốc, 8 Huy chương Bạc, Đồng khu vực và các bộ ngành, 11 giải Nhất, Nhì, Ba các cuộc liên hoan ảnh, các cuộc thi chuyên đề, 4 Bằng khen, Kỷ niệm chương về giáo dục, Kỷ niệm chương vì sức khoẻ cộng đồng, Kỷ niệm chương về khuyến học khuyến tài, Kỷ niệm chương về văn học nghệ thuật,...

Ảnh của Nguyễn Xuân Trường không chỉ để ngắm nhìn mà còn để suy ngẫm, chiêm nghiệm, niềm tự hào của anh chính là kho tàng tác phẩm đa dạng, phong phú, góp phần phản ánh chân thực cuộc sống, vẻ đẹp của đất nước, con người Việt Nam.

H.D
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 91 (Tháng 9 năm 2025)