Hay tin Đại tá, nhà văn, nhà phê bình văn học Ngô Vĩnh Bình đột ngột qua đời ở tuổi 73 vào ngày 5.9.2025 tại nhà riêng, để lại niềm tiếc thương cho đồng đội, bạn bè văn chương. Là người được ông quan tâm chỉ bảo dìu dắt trong phong cách sáng tác của mình, tôi xúc động nhớ về những kỉ niệm gắn bó với ông.
Đầu năm 2014, tôi đang làm thủ tục để được xét để trở thành Hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Đồng Nai, vừa đúng lúc lần đầu tiên có giấy mời của Tạp chí Văn nghệ quân đội làm trại viên tham dự Trại sáng tác văn học của Tạp chí Văn nghệ quân đội phối hợp với Tỉnh uỷ, Uỷ ban nhân dân, Hội văn học Nghệ thuật Đồng Nai tổ chức tại Đồng Nai với đề tài “Lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng" diễn ra từ ngày 19 tháng 5 đến hết ngày 03 tháng 06 năm 2014.
Là một nhà báo viết chủ yếu về lĩnh vực văn hoá, văn học nghệ thuật và biết làm thơ, có một vài bài, vài chùm thơ được đăng trên Tạp chí Văn nghệ quân đội. Tôi may mắn được địp gặp gỡ, trao đổi thân tình cùng nhà lý luận phê bình, nhà văn Ngô Vĩnh Bình, khi ấy ông là đương kim Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ quân đội. Khi biết tôi đang là người lính, công tác trong lĩnh vực báo chí tại Trường Sĩ quan Lục quân 2 (Đại học Nguyễn Huệ) Bộ Quốc phòng mà đam mê văn chương, ông càng yêu quý và đã động viên khuyến khích tôi rất nhiều về việc tích cực viết, nhất là viết về lĩnh vực văn học “Người lính và chiến tranh cách mạng". Thú thật, nghe ông nói thì sướng lắm nhưng tôi hiểu đây là mảng đề tài, lĩnh vực vô cùng rộng lớn mà mọi cây bút đều muốn thử sức và dấn thân nhưng không phải ai cũng thành công và thành danh.
Tôi có hỏi thật lòng ông rằng như em sẽ viết được gì cho mảng đề tài lớn ấy! Ông dí dỏm nhắc lại câu nói của nhà văn Lỗ Tấn (Trung Quốc) đại ý khi nói về con đường tơ lụa xưa kia: “Trên đời này làm gì có đường, người ta đi mãi thì thành đường đó thôi". Việc suy ngẫm và viết mỗi ngày cũng như những mạch nước ngầm thoát ra từ mái núi, cứ coi núi như cái đầu chúng ta đang cúi, nước ngầm trong lòng núi như trái tim tiết ra những rung cảm, thành tiếng nói ngầm thông qua lăng kính nhận thức hiện thực cuộc sống xung quanh, cũng như tái hiện lại, tưởng tượng ra cuộc sống, chiến đấu của quân và dân ta mà viết.
Thấy tôi im lặng, anh nói thêm về mảng lớn đề tài Người lính và chiến tranh cách mạng. Ở cái dải đất nước Việt Nam nhỏ bé này của chúng ta nằm ngay cạnh bờ sóng Thái Bình Dương nhưng là một “Đất nước hình tia chớp", bao nhiêu kẻ địch luôn nhòm ngó và để mắt tới bởi yếu tố địa chính trị, kinh tế chiến lược vô cùng quan trọng. Lịch sử đất nước là lịch sử của hàng năm chiến đấu giành giật với nhiều đối tượng kẻ thù xâm lược nhưng ta đã đánh bại và không thể bị đồng hoá. Lịch sử ấy đã góp phần hun đúc nên phẩm chất quật khởi của dân tộc, phẩm giá khí phách con người Việt Nam.
Trong đợt tập trung trại sáng tác văn học của Tạp chí Văn nghệ quân đội lần đó, nhà văn Ngô Vĩnh Bình cũng để lại lưu bút ở khu di tích Đặc công rừng Sác, rằng: “Được về thăm lại nơi những người con ưu tú đã hoá sóng vào sông nước Lòng Tàu, góp phần cho Tổ quốc trường tồn, đất nước này hoà bình, thịnh vượng. Đời đời ghi nhớ công ơn các anh hùng liệt sĩ Đặc công rừng Sác anh hùng. Chúng tôi nguyện sống, làm việc xứng đáng với sự hi sinh của các anh". Tôi đứng bên ông, lén đọc những dòng chữ ấy cất vào lòng mình và ghi nhớ ông.
Đại tá, nhà phê bình văn học, nhà văn Ngô Vĩnh Bình sinh năm 1953 tại thôn Thụy Lôi, xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh, Thành phố Hà Nội. Ông giỏi văn từ tấm bé, từng là học sinh lớp chuyên văn của Hà Nội nhưng khi vào đại học ông lại chọn Khoa Sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ra trường, ông về công tác tại Viện Dân tộc học. Những tưởng ông sẽ gắn bó với ngành sử học, nhưng ngã rẽ cuộc đời đưa ông gắn bó với văn chương khi nhập ngũ, tham gia chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979 rồi về công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội.
Tròn bốn mươi năm làm nghề, ông đã hình thành nên phong cách phê bình rất riêng: “Theo tôi, một nhà phê bình giỏi phải hội tụ được ba đức tính: nhạy cảm, trung thực và nhân ái. Trên hành trình tu rèn ba đức tính ấy, bằng những bài viết của mình, tôi nghiêng về phía khích lệ, động viên các cây bút mới. Tôi cũng quan tâm tới số phận của các nhà văn, đặc biệt là các nhà văn đã cống hiến máu xương của mình trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc vì độc lập tự do và thống nhất đất nước, vì một nền văn học Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc. Tôi rất thích nghe vỗ tay, nhưng tôi cũng rất sợ những tiếng vỗ tay không đúng lúc, đúng chỗ".
Nhà phê bình văn học Ngô Vĩnh Bình dường như đã dành cả cuộc đời, sự nghiệp phê bình văn học của mình để nghiên cứu về văn học cách mạng, về các nhà văn Quân đội, đặc biệt là các nhà văn mặc áo lính ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội như nhà văn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thi, Chu Lai, Lê Lựu... và giành được nhiều giải thưởng văn chương Hội nhà văn Việt Nam, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị. Những tác phẩm của ông, nhất là những bài phê bình luôn có chất riêng mà vẫn tạo nên sự thú vị, bất ngờ cho người đọc. Ông có biệt tài chộp lấy, ghi lại những khoảnh khắc vui nhộn, hài hước của mỗi nhà văn. Đặc biệt thiên bẩm của ông chính là trí nhớ. Ông được anh chị em trong cơ quan và nhiều đơn vị gọi đùa vui là “Thư viện sống", “Người lưu giữ kí ức ngôi nhà Số 4", “Vua tư liệu", Load nhanh và chính xác tên tuổi, tác phẩm của các nhà văn thành danh trong cả nước qua các thời kì cũng như ghi nhớ đến từng cộng tác viên của Tạp chí qua nhiều năm dù rất hiếm khi được gặp lại nhau.
Mặc dù đã nghỉ hưu nhưng sức viết của ông về lĩnh vực phê bình văn học, về kỉ niệm với bạn bè đồng đội vẫn luôn dồi dào, ăm ắp và luôn nghĩa tình với anh em bạn bè, cấp dưới. Với đức tính hiền lành, nhân văn, nho nhã nhưng hết sức gần gũi và thân thiện. Trong chuyến công tác mở trại năm 2014 và những năm sau đó, tôi được gặp ông nhiều hơn và luôn có ấn tượng hết sức kính phục con người ông cũng như chất văn, chất phê bình nhẹ nhàng mà thấm thía, đầy nhăn văn khích lệ của ông. Một nén nhang lòng xin tiễn biệt con người văn chương thân thiện và nhân văn đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp văn chương quân đội và nước nhà.
N.M.Đ
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 92 (Tháng 10 năm 2025)