Hay tin cái hôm xã Tân Hưng, tỉnh Đồng Nai tổ chức Lễ hội mừng lúa mới tại Ủy ban Nhân dân xã, hôm ấy, dù đang giữa trưa đứng bóng trời nắng gắt, chúng tôi vẫn tranh thủ chớp lấy thời cơ từ Bình Phước lên đường để kịp dự lễ hội.
Lễ hội lúa mới là một trong những lễ hội văn hóa truyền thống đặc sắc của một số dân tộc ở tỉnh Đồng Nai, đặc biệt là người S'tiêng. Đây không chỉ là dịp vui chơi cuối năm mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần và sản xuất nông nghiệp của cộng đồng.
Trên đường đi, đoàn chúng tôi đã vượt bao cánh rừng cao su xanh mát đan vòm lá, trải bao cánh đồng lúa đương độ chín vàng ngào ngạt hương thơm. Đã lâu lắm rồi tôi mới được thưởng thức hương vị lúa mới, kí ức dội về mùa lúa chín. Ngày ấy, thời còn đi học, cứ sau ngày Lễ Hiến chương các nhà giáo Việt Nam 20/11, lũ học trò chúng tôi được nghỉ mùa. Hồi đó, lớp tôi thường đi gặt lúa phụ cô thầy và nhà các bạn. Kí ức đồng lúa ngày ấy bỗng hiện về trong tôi rõ mồn một ngay lúc này đây, khi chúng tôi sẽ được tận mắt chứng kiến Lễ hội lúa mới của đồng bào S'tiêng tại xã Tân Hưng.
Gần đến nơi, chúng tôi đã được cuốn ngay vào không khí náo nhiệt của Lễ hội bởi tiếng cồng chiêng ngân vang, tiếng cười nói của các cô gái S'tiêng trong bộ xà rông sặc sỡ. Đón chúng tôi là nữ cán bộ Tư pháp của xã với nụ cười khá duyên. Nghe giới thiệu chúng tôi là những hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, chị vui mừng, niềm nở tiếp đón, đề nghị ngồi vào ghế đại biểu.
Cái nắng bao trùm cả sân Lễ hội, tất cả đã sẵn sàng. Sân khấu được phục dựng đẹp, hoành tráng với tấm phông chính in dòng chữ to Lễ hội mừng lúa mới. Góc bên trái trên sân khấu, cây nêu và những bó lúa bông trĩu hạt tượng trưng. Phía dưới, bên phải là chòi lá xinh xinh được trang trí đẹp mắt với những trang phục thổ cẩm của người S'tiêng. Các bạn nữ ai cũng thích khoác thử để chụp ảnh. Đặc biệt, “linh hồn" của Lễ hội chính là hai giàn cồng chiêng treo bên dưới sân khấu cùng những nghệ nhân già mặc trang phục thổ cẩm. Tôi tranh thủ trò chuyện với các đội đang tích cực giã gạo. Chị giã gạo ngừng chày quệt mồ hôi trán, cười: “Vất vả cho em, còn chị và mọi người ở đây đã có mặt từ sáng để lo mọi thứ: chặt ống nứa nấu cơm lam, làm gà nướng, giã gạo... Quan trọng là giã gạo, phải giã sao cho hạt gạo không vỡ nát".
Nắng nghiêng bóng, các đội đã chuẩn bị xong, đem lễ vật trình bày lên bàn nào là gạo giã, cơm lam, gà nướng, khoai, bắp, đậu phộng luộc, canh thụt, đọt mây... những đặc sản của người S'tiêng, trông bắt mắt, hấp dẫn. Cuối cùng, cái nắng cũng nhường chỗ cho sân khấu. Buỗi lễ bắt đầu. Người dẫn chương trình đẹp trai, đóng bộ quần tây đen, áo sơ mi trắng, bên ngoài khoác áo thổ cẩm xuất hiện trên sân khấu trong tiếng vỗ tay giòn giã. MC trịnh trọng tuyên bố lí do: “Lễ hội mừng lúa mới là một trong những hoạt động văn hóa đặc sắc của đồng bào S'tiêng, mang đậm truyền thống với ý nghĩa tạ ơn thần linh đã mang đến mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, cầu sức khỏe, ấm no, hạnh phúc. Đây cũng là dịp dân làng tập trung chia sẻ niềm vui được mùa, truyền đạt kinh nghiệm lao động sản xuất. Nhằm quy củ hóa lễ hội, đưa “Lễ hội mừng lúa mới" vào trong các lễ hội thường niên của địa phương, cùng với Lễ hội Phá Bàu, Lễ hội mừng năm mới... Ủy ban Nhân dân xã tổ chức lễ hội lần này với mong muốn để nhân dân và quan khách sẽ được tham quan, thưởng lãm không gian văn hóa rực rỡ sắc màu; được trải nghiệm các hoạt động, trò chơi dân gian như giã gạo, dệt thổ cẩm, nấu cơm lam...".
Lễ hội đã thu hút đông đảo lãnh đạo xã, các ban ngành, đoàn thể, trường học, y tế, chi bộ ban ấp, người có uy tín, nhân dân trong và ngoài xã đến tham dự. Sau phần phát biểu khai mạc của trưởng ban tổ chức, từng tràng vỗ tay chúc mừng. Nghi thức cúng mừng lúa mới tạ ơn đất trời của già làng Điểu Trích được coi là phần trang nghiêm nhất. Bàn lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, phong phú, đặc trưng: đầu heo, gà nướng, trầu cau, rượu, cơm lam, khoai bắp luộc, trái cây... Già làng Điểu Trích trịnh trọng khấn tế trời đất và thần Lúa đã cho mưa thuận gió hòa, bà con dân làng được mùa bội thu, lúa thóc đem về ấp sóc rộn ràng niềm vui. Bà con nghe theo Đảng, theo Nhà nước lo làm ăn, đời sống yên vui khấm khá. Mong thần linh phù hộ cho mùa vụ sau... Già làng đi xung quanh bàn lễ vật cùng các mẹ, các chị mặc xà rông rực rỡ sắc màu với điệu múa đẹp mắt của đồng bào S'tiêng trong tiếng cồng chiêng ngân vang rộn rã. Không khí của Lễ hội sôi động hẳn lên bởi những tràng pháo tay cổ vũ, tán thưởng.
Điều mong đợi hồi hộp nhất của các đội ấp là phần công bố và Ban Tổ chức trao giải Cuộc thi. Nếu ở Lễ hội Gióng có cuộc thi nấu cơm thì Lễ hội mừng lúa mới là thi giã gạo, thể hiện nét sinh hoạt độc đáo của đồng bào S'tiêng. Những chiếc cối, chày giã đã từng một thời nuôi sống dân làng, nuôi bộ đội thể hiện tình quân dân gắn bó, thủy chung hết lòng với cách mạng. Hình ảnh tiếng chày đã in đậm trong tâm khảm người nghe qua ca khúc nổi tiếng của cố nhạc sĩ Xuân Hồng: Tiếng chày trên sóc Bom Bo. Các đội gương mặt hớn hở với kết quả của mình. Dù không được như đội bạn nhưng đều vui và cùng nhau thưởng thức các lễ vật trưng bày. Phần lễ đã vui, phần hội càng thú vị hơn vì món nào cũng thơm ngon tuyệt vời. Sau lưng tôi nhiều tiếng cười nói: “Cho em xin củ khoai lang với, cho nửa trái bắp nữa, thêm ống cơm lam và miếng gà nướng nha..." .
Ai cũng no vui, trời tối lúc nào không hay. Đêm đốt lửa trại là phần cực kì thích thú, vui nhộn, điểm nhấn một lễ hội không thể nào thiếu được. Một đống củi cao, to chất giữa sân từ rất sớm, được đổ dầu châm phụt, bừng cháy lên sáng rực cả góc trời tối. Tôi đứng cạnh bên không để ý, hết hồn nhảy vội ra mép sân vì cứ ngỡ mình sẽ bị cháy sém làm mọi người không nhịn được cười. Tất cả cùng hòa đắm trong tiếng cồng chiêng, không gian văn hóa đặc sắc với những điệu múa độc đáo quanh ngọn lửa bập bùng. Chúng tôi cũng múa cùng mọi người, say mê, hoà đồng, ấm áp cho đến khi lửa tàn, kết thúc Lễ hội.
Được tham dự Lễ hội mừng lúa mới thật ấn tượng và ý nghĩa. Với tôi, được có thêm vốn kiến thức, tư liệu cần thiết cho chuyên môn trên cương vị giáo viên truyền tải đến học sinh, các thệ hệ trẻ, giúp các em hiểu hơn về đời sống cộng đồng dân tộc, nét đẹp văn hóa của đồng bào S'tiêng; được cùng mọi người bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá lễ hội đậm đà bản sắc dân tộc ta nhất là phục dựng các lễ hội, góp phần thu hút du khách du lịch đến với vùng đất Đồng Nai giàu đẹp.
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 97 (Tháng 3 năm 2026)