​Trí tuệ nhân tạo (AI) là tác nhân chuyển đổi đối với các ngành nghệ thuật, đã mở rộng biên giới của trí tưởng tượng khi sáng tạo và mang lại những đột phá trong việc nghiên cứu, bảo tồn di sản và sáng tạo nghệ thuật. Nó giúp nghệ sĩ vượt qua rào cản truyền thống, cho phép các ý tưởng phức tạp được hiện thực hóa một cách dễ dàng. Ngày nay, AI đang trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại, mang lại những thay đổi và tạo ra ảnh hưởng lớn đối với nhiều lĩnh vực trong xã hội, từ khoa học, công nghệ, y tế, giáo dục, kinh tế đến nghệ thuật nói chung và mỹ thuật nói riêng. Bài viết này sẽ đề cập đến tác động của trí tuệ nhân tạo đối với mỹ thuật hiện nay.

Tác phẩm Monalisa được tạo ra do AI.

Tác động của AI đối với tác phẩm hội họa

Hiện nay, thế giới nghệ thuật chứng kiến một bước ngoặt quan trọng với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI). Sự bùng nổ của AI không chỉ là một tiến bộ công nghệ mà còn là một hiện tượng văn hóa, thách thức các quan niệm truyền thống về nghệ thuật và sáng tạo. Sự xuất hiện của AI đặt ra một câu hỏi cốt lõi: liệu AI có thực sự là một công cụ đơn thuần, hay là một tác động làm thay đổi bản chất của mỹ thuật? Nó đã làm rung chuyển các khái niệm nền tảng như tính nguyên bản, quyền tác giả và kỹ năng thủ công. Khi một tác phẩm được tạo ra bởi dữ liệu từ hàng triệu tác phẩm của con người thì liệu nó còn giữ được tính độc đáo? Quyền sở hữu trí tuệ thuộc về người đưa ra lệnh, nhà phát triển thuật toán, hay chính những nghệ sĩ có tác phẩm được dùng để huấn luyện AI? Và vai trò của kỹ năng, của đôi bàn tay người nghệ sĩ, sẽ ra sao trong kỷ nguyên này?

Các tác phẩm nghệ thuật do AI tạo ra dựa trên các thuật toán và mô hình đào tạo, nhiều người đặt câu hỏi liệu những tác phẩm này có thực sự được coi là sự “sáng tạo" của nghệ sĩ hay không. Ngoài ra, các công cụ AI cho phép mọi người tạo các bản sao chính xác của các tác phẩm nghệ thuật hiện có, đặt ra câu hỏi về tính xác thực của các bản sao này và giá trị nghệ thuật của chúng. Những cuộc tranh luận này phù hợp trong thị trường nghệ thuật, nơi mà giá trị của một tác phẩm thường phụ thuộc vào tính xác thực của nó và chữ ký của nghệ sĩ.

Một trong những ví dụ điển hình nhất là nghệ sĩ truyền thông Refik Anadol. Triển lãm “Unsupervised" của ông tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) đã chứng minh sức mạnh của AI. Bằng cách sử dụng một thuật toán được huấn luyện trên hàng trăm năm dữ liệu từ bộ sưu tập của bảo tàng, Anadol đã tạo ra một bức tranh chuyển động, đầy màu sắc và luôn thay đổi, mang đến một trải nghiệm thị giác mới lạ cho người xem. Tác phẩm của ông không chỉ là một bức tranh mà là một cuộc đối thoại giữa AI và lịch sử nghệ thuật, một điều không thể thực hiện bằng các phương pháp truyền thống.

Tương tự, nghệ sĩ người Đức Mario Klingemann, được biết đến với biệt danh “nghệ sĩ AI tiên phong", đã khám phá khả năng của các mạng lưới thần kinh để tạo ra những bức chân dung “ảo ảnh" đầy tính biểu cảm, vượt ra ngoài sự giới hạn của hiện thực. Các tác phẩm của ông được trưng bày tại các sự kiện như Ars Electronica, không phải là sự thay thế cho hội họa mà là một phương tiện để khám phá tiềm năng của AI trong việc tạo ra những hình ảnh siêu thực, ám ảnh và đầy cảm xúc. Nghệ sĩ Mario Klingemann đã thách thức tầm quan trọng của bản thân chữ viết trong tác phẩm “Câu trả lời thích hợp". Tác phẩm được dàn dựng một cách có chủ ý gợi nhớ đến các nghi lễ tôn giáo, nơi người tham gia quỳ gối tại một “lời giải tội". Chính tại đây, một hệ thống AI bắt đầu tạo ra những từ ngữ độc đáo và chỉ có một lần, như một “thông điệp" được tạo riêng cho mỗi cá nhân. Mặc dù chỉ là sản phẩm của một chương trình máy tính, những thông điệp này vẫn gợi lên trong chúng ta những kỳ vọng, hy vọng và nỗi sợ hãi mà từ ngữ mang lại. Thông qua tương tác này, Klingemann mời chúng ta suy ngẫm về việc tìm kiếm ý nghĩa sâu sắc của con người.

Do đó, ngày nay AI đang thúc đẩy các nghệ sĩ bước ra khỏi những giới hạn kỹ thuật và tập trung vào vai trò của “người quản lý" (curator) của ý tưởng, người đưa ra các lệnh (prompt) và định hình kết quả hơn là người thực hiện thủ công. AI không phải là đối thủ mà là một công cụ mạnh mẽ giúp các nghệ sĩ mở rộng tầm nhìn và hiện thực hóa nhiều ý tưởng phức tạp nhất. Các công cụ AI giảm thiểu rào cản kỹ thuật và chi phí, cho phép bất kỳ ai có ý tưởng cũng có thể tạo ra hình ảnh, mở ra làn sóng sáng tạo từ những người không chuyên.

Theo một báo cáo từ Pew Research Center, một tỷ lệ đáng kể người trưởng thành ở Mỹ và châu Âu đã biết hoặc sử dụng các công cụ AI, chủ yếu để giải trí hoặc hỗ trợ công việc. Sự phổ biến này cho thấy AI đang dần trở thành một phần của văn hóa đại chúng, thúc đẩy sự tham gia vào các hoạt động sáng tạo của một nhóm đối tượng rộng lớn. Đây là sự chuyển dịch quan trọng, từ việc sáng tạo nghệ thuật chỉ dành cho nhóm nhỏ “tinh hoa" sang hoạt động phổ biến, nơi mọi người đều có thể đóng góp.

Tuy nhiên, một số nhà phê bình cho rằng việc thiếu đi sự nỗ lực và quá trình đấu tranh của người nghệ sĩ có thể làm giảm giá trị của tác phẩm. Hơn nữa, sự bùng nổ của các hình ảnh do AI tạo ra trên Internet có thể dẫn đến một “cơn lũ" hình ảnh tầm thường, làm lu mờ nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật đích thực và gây khó khăn cho việc phân biệt giữa các tác phẩm có chủ ý nghệ thuật sâu sắc và các sản phẩm được tạo ra một cách hời hợt. Điều này đặt ra một thách thức cho các nhà phê bình và người xem trong việc định giá và phân loại nghệ thuật trong kỷ nguyên mới. Do đó, AI đang tạo ra một “làn sóng" nghệ sĩ không chuyên, nhưng đồng thời thúc đẩy các nghệ sĩ chuyên nghiệp phải nâng cao tư duy, ý tưởng để không bị hòa lẫn vào các sản phẩm do AI tạo ra một cách dễ dàng.

Từ góc độ của người thực hành nghệ thuật, họa sĩ Lương Lưu Biên bày tỏ: “AI là một bước tiến lớn của khoa học công nghệ với đời sống con người, đương nhiên AI sẽ giúp ích rất nhiều, nhất là các thiết kế đơn giản, phổ thông, có tính ứng dụng. Nó hỗ trợ đưa ra gợi ý cho những ý tưởng thiết kế nội thất, kiểu dáng công nghiệp hay trình bày bìa sách, văn bản… Tuy nhiên, theo tôi, với lĩnh vực nghệ thuật, yếu tố con người vẫn là điều quan trọng, nhất là trong việc biểu hiện cảm xúc (thực hành bằng những phương pháp thủ công). AI chỉ có thể hỗ trợ, gợi ý hay làm việc với mục đích thực hiện cho những tác phẩm mang tính ý niệm, nghệ thuật ý niệm".

Hiện nay, các ứng dụng AI trong phát hiện tranh giả đã được một số quốc gia, bảo tàng nước ngoài áp dụng và hỗ trợ rất nhiều cho các chuyên gia khi thẩm định tác phẩm nghệ thuật. Thị trường nghệ thuật hiện nay, AI có thể tạo ra nhiều tác phẩm nghệ thuật đẹp nhưng nó vẫn thiếu yếu tố quan trọng, đó là cảm xúc và trực giác của con người. Chẳng hạn, một tác phẩm do AI tạo ra có thể hoàn hảo về mặt chủ đề, màu sắc, chi tiết và cấu trúc, nhưng thường thiếu chiều sâu cảm xúc. Điều này khiến AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ thay vì thay thế nghệ sĩ.

Kết luận: Ngày nay, AI có thể thay đổi cách con người tiếp cận, giúp con người tạo ra hình ảnh, gợi cảm hứng, thử nghiệm phong cách trong nghệ thuật thị giác. Tuy nhiên, các sản phẩm do AI tạo ra có được công nhận là tác phẩm nghệ thuật hay không lại là câu hỏi của nhiều nhà phê bình nghệ thuật đặt ra. Vì nghệ thuật không những là độ sắc nét của hình ảnh hay số lượng tác phẩm mà còn là cách con người định hình thế giới thông qua lăng kính ý tưởng và trải nghiệm cá nhân của người nghệ sĩ. Điều khác biệt quan trọng nhất giữa AI và người nghệ sĩ chính là ý tưởng và mục tiêu sáng tạo. Nghệ sĩ không đơn thuần tạo ra cái đẹp, mà họ truyền tải một quan điểm, một cảm xúc, một câu chuyện, một lời phản biện, một trải nghiệm mang tính cá nhân hoặc xã hội. AI có khả năng tạo ra ngôn ngữ nghệ thuật sinh động, ấn tượng cho từng tác phẩm, nhưng đối với cái nhìn của người nghệ sĩ thì nó vẫn thiếu sự tinh tế và cảm xúc sâu sắc, những yếu tố đặc trưng của hội họa, đồ họa và điêu khắc do người nghệ sĩ tạo ra.

Đ.M.N

Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 98 (Tháng 4 năm 2026)