Lễ dâng hương tại Đền Hùng Vương xã Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai năm 2025 - Ảnh: Trần Minh
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là một trong những biểu tượng tâm linh, kết tinh lòng tri ân tổ tiên của dân tộc Việt Nam, được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2012. Tín ngưỡng này không chỉ gắn với vùng đất Tổ Phú Thọ mà còn lan tỏa mạnh mẽ khắp mọi miền đất nước, trong đó Đồng Nai là một vùng đất tiêu biểu của phương Nam, nơi di sản ấy bén rễ, nảy nở và được cộng đồng địa phương tiếp nối bằng những hình thức thực hành phong phú, đa dạng.
Trải qua hàng trăm năm khẩn hoang lập nghiệp, cư dân Đồng Nai – bao gồm người Kinh, người Hoa, người Chơ Ro, Mạ, X'Tiêng, Kơho cùng hơn 50 dân tộc anh em – đã hình thành một không gian văn hóa đặc sắc, nơi các tín ngưỡng dân gian, tôn giáo và lễ hội giao thoa, hòa quyện. Trong đó, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã kết nối các tộc người, khẳng định ý thức “uống nước nhớ nguồn" và lòng tự hào dân tộc trong đời sống tinh thần người Đồng Nai. Sự hiện diện của tín ngưỡng này tại vùng đất phương Nam là kết quả của quá trình di dân lập nghiệp từ thế kỷ XVII trở đi. Khi theo bước các chúa Nguyễn khai phá phương Nam, người Việt mang theo những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc, trong đó có tín ngưỡng thờ Quốc Tổ. Việc lập miếu, dựng đền thờ Hùng Vương ở vùng đất mới không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là cách khẳng định tính dân tộc, giữ mạch nguồn văn hóa Bắc – Trung – Nam trong một chỉnh thể thống nhất.
Trên địa bàn tỉnh Đồng Nai hiện có 16 cơ sở thờ cúng Hùng Vương phân bố tại 12/55 xã, phường (số liệu trước ngày 01/7/2025), bao gồm đền, đình, miếu, trường học và cả doanh nghiệp. Các địa điểm tiêu biểu có thể kể đến như Đền thờ Quốc Tổ Hùng Vương phường Tam Hiệp (Biên Hòa), Công viên Văn hóa Hùng Vương Trảng Bom, Đền thờ Hùng Vương xã Phú Lâm (Tân Phú), Đình Hưng Lộc (Dầu Giây), hay Đền Hùng xã Xuân Lộc.
Các cơ sở này có quy mô và hình thức tổ chức khác nhau, nhưng cùng chung một ý niệm: tưởng nhớ công đức dựng nước của các Vua Hùng, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no ấm. Đây là minh chứng sống động cho tính đa dạng trong thống nhất của tín ngưỡng – dù khác nhau về quy mô, địa điểm, cách hành lễ, nhưng tất cả đều hướng về một giá trị tinh thần chung: lòng tôn kính Tổ tiên và niềm tự hào dân tộc.
Đặc biệt, lễ Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch được cộng đồng tổ chức trang trọng ở nhiều nơi. Có nơi do Nhà nước chủ trì phối hợp với Ban Trị sự, Ban Quý tế (như ở phường Tam Hiệp, xã Trảng Bom); có nơi do cộng đồng tự tổ chức bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Dù lớn hay nhỏ, mỗi lễ hội đều có đủ hai phần: phần lễ trang nghiêm với nghi thức dâng hương, tế cáo, đọc văn tế; và phần hội sôi nổi với các trò chơi dân gian, thi gói bánh chưng – bánh giầy, biểu diễn nghệ thuật, đờn ca tài tử, hội trại thanh niên... Những hoạt động này vừa là dịp gắn kết cộng đồng, vừa khơi dậy niềm tự hào về cội nguồn dân tộc.
Đáng chú ý, ngoài các cơ sở thờ tự truyền thống, một số trường học như Trường THCS Hùng Vương (phường Trấn Biên, xã Trảng Bom) hay Trường Tiểu học Hùng Vương (xã Định Quán) cũng đưa tín ngưỡng này vào sinh hoạt văn hóa học đường, gắn với phong trào “Hướng về cội nguồn", “Đưa di sản vào trường học". Điều này mở rộng không gian sống của di sản, giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào hơn về truyền thống dân tộc.
Có thể nhận thấy tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Đồng Nai vẫn duy trì sức sống mạnh mẽ trong đời sống cộng đồng. Khoảng 81% cơ sở được đánh giá duy trì tốt và rất tốt, tổ chức lễ hội thường niên đều đặn, thu hút đông đảo người dân tham gia. Một số nơi có quy mô cấp tỉnh, với hàng nghìn người dự lễ – tiêu biểu như Đền Quốc Tổ Hùng Vương phường Tam Hiệp hay Công viên Văn hóa Hùng Vương xã Trảng Bom.
Sinh hoạt tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Đồng Nai không chỉ là hoạt động tâm linh mà còn là biểu hiện của tinh thần đoàn kết dân tộc, thể hiện sự hòa quyện giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, giữa chính quyền và người dân, giữa các tộc người cùng sinh sống hòa hợp. Người Việt, người Hoa, người Chơ Ro, Mạ, X'tiêng... đều có thể cùng tham gia lễ hội, cùng dâng hương tưởng niệm Quốc Tổ. Sự đồng hành ấy chính là biểu hiện cụ thể của “sự đa dạng trong thống nhất" – nơi mỗi cộng đồng mang bản sắc riêng nhưng cùng chung một lòng hướng về Tổ tiên dân tộc.
Ngoài ra, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương còn có giá trị giáo dục sâu sắc. Mỗi dịp Giỗ Tổ là dịp nhắc nhở con cháu nhớ ơn tiền nhân, bồi đắp lòng yêu nước, ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa. Từ lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước", tinh thần ấy đã trở thành kim chỉ nam cho các thế hệ người Đồng Nai trong công cuộc xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Đồng Nai là một minh chứng sống động cho sự tiếp nối văn hóa cội nguồn Bắc - Nam, cổ truyền - hiện đại, dân tộc – cộng đồng, thể hiện rõ tinh thần “đa dạng trong thống nhất" của văn hóa Việt Nam. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã trở thành biểu tượng của sự cố kết dân tộc, là sợi dây tâm linh nối liền con người Đồng Nai với cội nguồn dân tộc Việt nhiều thập kỷ qua.
T. M
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 92 (Tháng 10 năm 2025)