Ngày nay trong cuộc sống sinh hoạt, học tập, làm việc... công nghệ AI (trí tuệ nhân tạo- Artificial Intelligence) đã không còn xa lạ với con người trên toàn cầu. AI đã trở thành một phần của hệ sinh thái kinh tế – xã hội. Không phải thay thế con người toàn diện, nhưng đang tái cấu trúc cách con người làm việc.
AI được sử dụng rộng rãi trong khoa học kỹ thuật, y học, quân sự, kinh tế, văn học nghệ thuật... Nói tóm lại, thế kỷ 21 là thế kỷ con người học cách sống chung với trí tuệ do mình tạo ra.
Trong khuôn khổ bài viết này, và trong chừng mực hiểu biết của mình, tác giả xin có đôi điều bàn về vai trò và sự tác động của AI đối với công việc viết văn, sáng tác thơ và ca khúc.
Trong cuộc sống thường ngày, khi nghe một ca khúc, xem một video clip, một tấm hình; đọc một tản văn, một bài thơ, thậm chí là một truyện ngắn, một cuốn tiểu thuyết... ngay lập tức, bạn sẽ đặt câu hỏi: “Có phải do AI làm không?" Cũng là điều dễ hiểu vì đó là sự nghi ngờ bản năng, bởi vì AI có thể tạo nên tất cả!
Tôi đang viết dở một truyện ngắn, có tựa đề “Anh sẽ hát cho em nghe" và cảm thấy rất bí, khó có thể hoàn thành. Tôi liền nghĩ tới AI, hy vọng nó có thể giúp mình. Tôi vào Chat GPT, viết một câu lệnh (prompt) dài khoảng 300 từ, đầy đủ, kỹ lưỡng những yêu cầu về nội dung tư tưởng chủ đề, cốt truyện, bối cảnh, chi tiết... Tôi biết rõ, khi sử dụng AI, viết câu lệnh là rất quan trọng. Câu lệnh càng cụ thể, chi tiết, rõ ràng về chuyên môn, mục đích thì kết quả AI đưa ra càng tốt hơn. Chỉ mấy giây đã có kết quả. Một truyện ngắn khoảng 2000 từ như tôi yêu cầu. Tôi đọc và thất vọng hoàn toàn! Cái mà AI đưa ra chỉ là một câu chuyện kể về những chi tiết mà tôi đưa lệnh, có thêm bối cảnh, những câu thoại... để đủ số lượng từ. Về nội dung, nó chỉ là Câu Chuyện, không phải là Truyện Ngắn (tôi viết hoa). Về văn phong, AI viết câu chữ, ngôn ngữ thông thường, không giống văn phong, giọng điệu của truyện ngắn. Càng không có giọng điệu riêng của tác giả. Mà các bạn biết đấy, giọng điệu, văn phong là vô cùng quan trọng. Truyện ngắn hấp dẫn người đọc không chỉ ở cốt truyện mà còn ở văn phong! Và cuối cùng, điều quan trọng nhất là, AI đã không chuyển tải được thông điệp chính mà tôi muốn đem đến cho người đọc. Lý do là AI không hiểu rõ vấn đề “phía sau văn bản", tức là tư tưởng của tác phẩm.
Và đây là một đoạn AI viết truyện ngắn tôi đã nói ở trên: “...Tình yêu đến chậm như sương nhưng bền như rễ cây.
Họ chưa từng nắm tay nhau, nhưng đã thuộc lòng những nhịp thở của nhau qua điện thoại.
Thương hay ho vào đêm khuya.
“Em mệt à?"
“Không. Chắc do thời tiết."
Phong nghe tiếng ho đó mà lòng thắt lại. Anh nghĩ đến những mùa gió Lào thổi qua mái nhà tranh tuổi nhỏ, mẹ anh cũng từng ho như thế...
Cuối cùng, họ hẹn nhau (tác giả copy).
Kết luận: AI viết truyện ngắn tệ.
Tôi thử nhờ AI viết 1 chương tiểu thuyết. Kết quả cũng tương tự. Tiểu thuyết dài, nhiều nhân vật, nhiều tuyến, đa tầng, nên việc viết câu lệnh sẽ gặp nhiều khó khăn nên AI khó xử lý hơn, khó cho kết quả như mong đợi. Nhất là vấn đề văn phong, giọng điệu của AI như trích dẫn, không phải văn phong tiểu thuyết.
Tiếp tục với tản văn, tùy bút. Tôi nhận được kết quả rất bất ngờ. Tôi đưa ra 1 câu lệnh: “ Hãy giúp tôi viết 1 bài tản văn (hoặc tùy bút) khoảng 1500 từ nói về mùa xuân"
Và đây là kết quả (trích): “Ở miền quê tôi, mùa xuân bắt đầu bằng màu lúa non mơn mởn và những hàng tre sau nhà bật lên thứ xanh biếc như vừa được gột rửa. Trời không còn cái xám lạnh cắt da của mùa đông, cũng chưa gay gắt như mùa hạ. Ánh nắng đầu năm giống như một nụ cười vừa kịp hé trên môi thiếu nữ – trong trẻo, e ấp, và có chút gì đó như hứa hẹn.Tôi thường nghĩ, nếu bốn mùa là bốn chương của một cuốn sách đời người, thì mùa xuân là chương mở đầu – nơi mọi điều đều có thể bắt đầu lại. Cây cối sau những ngày khô gầy đã kịp bật chồi. Những cành đào, cành mai run rẩy mang theo nhựa sống. Mỗi chiếc lá non như một lá thư nhỏ mà đất gửi lên trời, rằng: “Tôi vẫn còn tin vào sự hồi sinh... /Mùa xuân, rốt cuộc, không phải là lời hứa về một đời không có buồn đau. Nó chỉ là lời hứa rằng sau buồn đau, ta vẫn có thể đứng dậy. Như cỏ non sau mưa. Như mặt trời sau mây. Như một con người sau những đổ vỡ, vẫn chọn cách mở cửa đón gió mới vào nhà.
Và có lẽ, điều đẹp nhất của mùa xuân không nằm ở sắc hoa hay tiếng chim, mà ở khả năng khiến ta tin rằng mình có thể sống thêm một lần nữa – ngay trong chính cuộc đời này".
Rõ là câu chữ, giọng điệu, văn phong, tình ý... đều rất ổn.
Tôi trả lời, cám ơn và khen AI viết tản văn hay.
Có một điều ngạc nhiên là AI giống như một người bạn, chúng ta có thể nói chuyện, trao đổi, tâm tình như với một Con Người (AI cũng thích khen và biết cám ơn nữa).
Tôi khen, AI liền hỏi tôi có muốn AI viết tiếp một tùy bút về một mùa xuân cụ thể hơn, xuân của Người lính ở biên cương chẳng hạn. Tôi đồng ý.
Và đây là kết quả: MÙA XUÂN TRÊN ĐƯỜNG BIÊN
Có những mùa xuân không có tiếng pháo hoa.
Chỉ có gió thổi dọc đường biên và tiếng giày nghiến lên sỏi đá.
Người lính đón xuân bằng đôi mắt mở suốt đêm.
Mùa xuân ở biên cương đến muộn hơn dưới xuôi. Khi làng quê đã rực đào, mai, khi phố xá đã đỏ đèn, thì nơi chốt gác này vẫn còn mù sương và gió lạnh. Cành cây trơ khẳng khiu trên sườn núi, đá tai mèo dựng đứng như những mũi giáo cổ xưa cắm vào trời. Ở nơi này, mùa xuân không bắt đầu bằng hội hè. Nó bắt đầu bằng một mầm cỏ bật lên giữa kẽ đá. Một vệt nắng hiếm hoi rớt xuống vai áo. Một tiếng chim gọi bạn giữa thung lũng sâu.
Người lính đứng giữa đất trời ấy, lặng lẽ như một cột mốc sống..."
Tôi copy lại một đoạn, không đưa ra lời bình, chỉ nói thêm là, giữa những đoạn văn AI còn đưa lên những tấm hình minh họa rất đẹp và phù hợp nội dung.
Tôi nghĩ, với tùy bút, AI viết tốt, chỉ cần sửa chữa vài từ, cắt ghép đoạn này với đoạn khác... sẽ có một tản văn hay.
Tôi đặt câu hỏi, tại sao AI viết truyện ngắn dở, nhưng viết tản văn hay. Và đây là câu trả lời. “Tản văn: Tựa như độc thoại nội tâm. Không cần xung đột. Không cần cấu trúc chặt. Chỉ cần giọng văn đủ đẹp. Truyện ngắn: Phải có cấu trúc. Phải có điểm nút. Phải có chi tiết then chốt. Phải có tầng nghĩa chìm".
Tượng đài - Biếm họa của Hà Huy Chương
Tiếp tục với thơ.
Cũng như tản văn, AI làm thơ tương đối tốt, nhiều bài khá hay. Chỉ cần đưa ra một câu lệnh đơn giản: Hãy làm giúp tôi một bài thơ về mùa xuân, chẳng hạn, là có ngay một bài thơ, thậm chí vài ba bài (nếu muốn).
Điều tôi muốn trao đổi ở đây không phải là thơ AI làm hay hay dở, mà là thái độ của chúng ta với thơ AI. Mỗi người Việt Nam đều là một nhà thơ! Câu đó để diễn đạt ý có rất nhiều người làm thơ. Đồng thời, số lượng bài thơ xuất hiện trên các báo, tạp chí từ trung ương đến địa phương cũng rất nhiều. Nhất là các tạp chí VHNT.
Một câu hỏi đặt ra: Có bao nhiêu phần trăm những bài thơ đó được sáng tác bởi AI? Và trong mỗi bài thơ AI tham gia sáng tác bao nhiêu phần trăm? Câu trả lời là: Không ai biết. Không thể biết. Bởi vì, chính AI cũng không trả lời được câu hỏi đó! Khi bạn đặt câu hỏi, bài thơ này do con người hay AI sáng tác, ChatGPT sẽ trả lời: Hiện nay không có phương tiện gì để test xem ai là tác giả một cách chính xác. Chỉ có thể suy đoán dựa vào nội dung, phong cách nghệ thuật, ngôn từ... của bài thơ!
Từ trước đến nay chúng ta đã quen với suy nghĩ tác giả của một bài thơ là nhà thơ, như một sự đương nhiên, nên khi có AI tham gia sáng tác nhiều người cảm thấy khó chấp nhận. Tôi hồ nhận thấy, những người không chấp nhận phần đa là người già, những người ít hiểu biết về công nghệ thông tin, không thạo tiếng Anh. Thực ra, một bài thơ do AI làm trọn vẹn thường không hay và đôi khi mắc phải những lỗi về ngôn từ, cấu trúc, ngữ nghĩa... Để một bài thơ có thể hay hơn, không có những lỗi không đáng có, phải có con người chỉ đạo (prompt) từ nội dung đến hình thức. Khi nhờ cho AI làm một bài thơ, phải đưa ra câu lệnh càng cụ thể, rõ ràng càng tốt. Ví dụ: Thể thơ tự do, hoặc lục bát; gồm 5 khổ, mỗi khổ 4 câu... Nội dung nói về tình yêu trai gái dựa trên sự tích trầu cau, chẳng hạn. Có nghĩa là bài thơ phải được con người định hình trước, có ý tưởng trước. Sau khi AI làm xong, nhà thơ phải sửa lại từng câu chữ, thậm chí thêm, bớt khổ thơ...
Nói tóm lại, nhà thơ có kỹ năng, tay nghề, sự cảm thụ nghệ thuật càng cao thì bài thơ được AI tạo càng hay. Tôi sẽ nói cụ thể hơn vấn đề này ở phần sáng tác ca khúc, vì công việc này buộc phải có những thông điệp, những con số cụ thể về chuyên môn, kỹ thuật rõ ràng, dễ hiểu hơn mà thơ không có đầy đủ.
Một thí dụ, một bài thơ hoàn toàn do AI làm, khi tôi đưa ra câu lệnh: “Hãy giúp tôi làm 1 bài thơ về mùa xuân":
CẢM TẠ MÙA XUÂN
Xuân đến như một bàn tay mở cửa
Gõ nhẹ vào hồn tôi bằng tiếng gió non.
Những vòm lá vừa thức dậy
Run rẩy trong ánh sáng đầu năm
Như thể đất trời
vừa được sinh ra lần nữa.
Cảm tạ tiếng chim buổi sớm
Bay ngang mái nhà,
đánh thức những ước mơ ngủ quên.
Cảm tạ bếp lửa chiều còn đỏ
Giữ hơi ấm trong từng nếp nhà
Giữ ấm lòng người
trong cơn gió lạnh cuối mùa.
Xin cảm tạ những chồi xanh bé nhỏ
Dám nhú mình khỏi giá rét cũ.
Nảy mầm.
Cảm tạ những hạt mưa li ti
Rơi xuống âm thầm
Dạy tôi biết
năm mới bắt đầu từ những điều giản dị.
Để vấn đề sáng tỏ hơn, tôi xin trao đổi thêm về việc sử dụng công nghệ AI trong sáng tác ca khúc.
Hàng ngày, khi mở youtube, tiktok, facebook... chúng ta sẽ được nghe rất nhiều những ca khúc nổi tiếng được cover (hát lại) bởi ca sĩ AI. Đặc biệt, giọng hát rất hay, thậm chí hay hơn ca sĩ diva. Mưa chiều (Anh Bằng), Một cõi đi về, Hạ trắng (Trịnh Công Sơn)... rất được yêu thích. Đến nỗi, người ta đặt câu hỏi, rồi chuyện gì sẽ xảy ra với “ca sĩ người" đây?
Cũng trên mạng xã hội, chúng ta thường nghe câu quảng cáo: “Không cần biết công nghệ thông tin, mù tiếng Anh vẫn có thể sáng tác nhạc!"
Thực tế có đúng như vậy? Câu trả lời là: đúng. Chỉ cần vài cú nhấp chuột, bạn đã có ngay một bài hát theo ý mình nhờ vào AI. Hiện nay AI đã tạo ra nhiều công cụ sáng tác nhạc: Suno, Udio, Bomby, Soundraw... Rất hữu hiệu, rất nhanh, chỉ mấy giây và đặc biệt là hoàn toàn miễn phí.
Tuy nhiên, cũng như với thơ, để sáng tác ca khúc hay đòi hỏi người yêu cầu phải có kiến thức về âm nhạc để viết câu lệnh có chiều sâu, có kỹ thuật, có hồn. Cụ thể, nếu bạn chỉ ra 1 câu lệnh đơn giản như: Hãy viết cho tôi 1 ca khúc nói về tình yêu, thì kết quả sẽ là một bài hát chung chung cả về giai điệu, tiết tấu lẫn ca từ... Nhưng nếu bạn là người có kiến thức về âm nhạc, bạn sẽ đưa ra câu lệnh cụ thể hơn, chẳng hạn: nhịp 2/4, điệu rook ballad, tempo 90; tên nhạc cụ, màu giọng hát... Và nếu bạn là người cảm thụ tốt về thơ, bạn có thể yêu cầu phổ nhạc từ bài thơ mình yêu thích đó, thay vì nhờ AI tạo lời.
Một ca khúc được nhạc sĩ sáng tác nhạc và lời (hoặc phổ thơ của một nhà thơ) rồi nhờ AI phối khí, AI hát sẽ hay hơn, có hồn vía, màu sắc hơn rất nhiều so với 1 ca khúc hoàn toàn do AI làm!
KẾT LUẬN
Nghĩa gốc của từ AI (Artificial Intelligence) là: Trí tuệ do con người tạo ra bằng kỹ thuật. AI là kho dữ liệu khổng lồ bao gồm toàn bộ trí tuệ của nhân loại, bởi vậy nó giống như một bộ não lớn, có thể xử lý khối lượng thông tin vượt quá sức người và phân tích hàng triệu tài liệu chỉ trong vài giây. Đồng thời nó đang trở thành một công cụ khuếch đại trí tuệ con người.
Nhưng giá trị sâu nhất không nằm ở việc AI có thể “viết thay" con người. Mà ở chỗ AI giúp con người soi lại chính cách mình tư duy và sáng tạo.
Nó không thay thế trí tuệ con người nếu con người vẫn giữ vai trò chủ thể.
Với những người sáng tạo nghệ thuật AI là tấm gương, là hình ảnh phản chiếu của tư duy mình.
Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 97 (Tháng 3 năm 2026)