​

Tết cổ truyền là khoảng thời gian linh thiêng và vui tươi bậc nhất trong năm, từ lâu đã trở thành nơi neo đậu tâm hồn của mỗi cộng đồng, mỗi tộc người. Không chỉ là dịp cúng lễ, hội hè, Tết còn gói ghém những giá trị nhân văn, những lớp trầm tích tâm linh và tín ngưỡng dân gian của cả một nền văn hóa Á Đông, nơi có sự giao hòa sâu sắc giữa truyền thống nghìn đời và nền văn minh lúa nước.

Nguyên đán - Tết chung của dân tộc

“Tết Nguyên đán" - ba chữ Hán ẩn chứa ý nghĩa thi vị. “Tết" vốn từ “tiết", là khí tiết của trời đất; “nguyên" là khởi đầu; “đán" là buổi bình minh. Ghép lại, “Nguyên đán" chính là buổi sáng đầu tiên của năm mới Âm lịch - khoảnh khắc mở ra chu kỳ vận hành mới của vũ trụ, của bốn mùa Xuân - Hạ - Thu - Đông. Người Việt thân thương gọi đó là Tết, hay Tết ta, Tết cổ truyền - ngày lễ lớn nhất, quan trọng nhất của cả năm. Thời điểm ấy thường rơi vào sát ngày lập xuân, như thể con người muốn cùng thiên nhiên cũng khởi sự một vòng sinh sôi mới (thiên nhân hợp nhất).

Tết - dịp con người tìm về nhau

Trong tâm thức người Việt, Tết luôn là tiếng gọi trở về. Sau một năm bôn ba làm ăn, học hành, công tác, ai nấy lại mong được sum họp dưới mái nhà chung, ngồi bên mâm cơm ấm cúng gia đình. Tết là sự nối kết giữa gia đình, gia tộc, cộng đồng; là phút lắng lòng để tưởng nhớ tổ tiên, cội nguồn.

Ngày Tết, gian bếp lửa hồng reo vui hơn ngày thường; mâm cỗ được chuẩn bị chu đáo, thịnh soạn; bàn thờ nghi ngút hương, có bánh chưng, bánh tét, ngũ quả, rượu mới, hoa tươi. Trước sân, những chậu mai, đào hay cặp quất vàng ươm làm sáng cả không gian. Bên trong nhà, nụ cười quây quần, lời chúc rộn ràng. Cháu con kính chúc ông bà, cha mẹ mạnh khỏe trường thọ; ông bà, cha mẹ chúc cháu con học hành, làm ăn, công tác tấn tới. Đó cũng là lúc mỗi người nhìn lại mình: điều gì đáng trân trọng, điều gì nên bỏ qua để yêu thương được bền chặt hơn.

Tết - ngày của lạc quan và bao dung

Tết đến, người ta gác lại điều buồn phiền năm cũ, mở lòng đón hi vọng mới. Những khúc mắc thường ngày giữa lối xóm, bè bạn có thể được thiện chí xóa nhòa trong lời chúc đầu xuân. Mọi người diện quần áo đẹp, thăm hỏi họ hàng, thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, dành cho nhau điều tốt lành nhất.

Cũng trong những ngày đầu xuân, người Việt thường tham gia các lễ hội, đi chùa lễ Phật, xin lộc cầu an, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, làm ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc, tình duyên thắm bền... Những trò chơi dân gian, những phiên chợ Tết, những chuyến du xuân làm nên sắc màu rộn rã của mùa vui phương Đông.

Những cuộc tranh luận về Tết và những điều đáng suy ngẫm

Những năm gần đây, quá trình hội nhập quốc tế của nước ta ngày càng mạnh mẽ, nhiều người bắt đầu có tư tưởng “xét lại" Tết. Có ý kiến cho rằng nên gộp Tết ta vào Tết Tây, thậm chí bỏ hẳn Tết Âm lịch vì lo ngại việc nghỉ dài ngày sẽ gây cản trở kinh tế, gây quá tải giao thông, tốn kém thời gian và tiền bạc. Người ta dẫn chứng rằng Nhật Bản từng bỏ Tết Âm lịch từ thời Minh Trị để đồng bộ với phương Tây. Và từ đó, câu chuyện nên hay không nên giữ Tết mỗi dịp cuối năm lại trở thành đề tài gây tranh cãi.

Vì sao chúng ta không nên bỏ Tết?

Tôi không tán thành quan điểm “gộp Tết", càng không thể đồng ý việc bỏ Tết. Văn hóa không chỉ là thói quen, đó còn là “căn cước" của một dân tộc. Bỏ Tết chẳng khác nào tự tay cắt rời một phần hồn cốt của dân tộc. Những “cuộc di dân vĩ đại" mỗi dịp Tết - thực chất là hành trình của yêu thương, của mong ngóng được trở về. Tai nạn giao thông, xét cho cùng, chủ yếu bắt nguồn từ ý thức của mỗi cá nhân, chứ không phải từ Tết. Các hoạt động kinh tế - xã hội cũng luôn có phương án để hoạt động bình thường, việc lo “mất cơ hội quốc tế" trong dăm ngày nghỉ là điều không hợp lí.

Tết còn là dịp kích cầu tiêu dùng, thúc đẩy sản xuất. Còn những phiền toái như chuyện mua sắm, thăm hỏi, phong tục vùng miền… nếu ta nhìn bằng tấm lòng tích cực, chân thành thì đều là nét đẹp của văn hóa ứng xử Việt. Những người sa đà rượu bia, cờ bạc chỉ là số ít và chính các cơ quan, tổ chức, gia đình cùng cộng đồng cần nhắc nhở để hạn chế, chứ không thể xem đó là lý do để xóa bỏ một truyền thống hàng nghìn năm.

Tết không phải là nguyên nhân cản trở sự phát triển. Không ít quốc gia Á Đông vẫn ăn Tết Âm lịch mà kinh tế vẫn thuộc nhóm dẫn đầu thế giới như Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore… Thậm chí, sau 152 năm ăn Tết Dương lịch, nhiều người Nhật vẫn tiếc nuối vì đã đánh mất một phần bản sắc. Chính Công sứ Nhật Bản Hideo Suzuki từng chia sẻ rằng người dân Nhật Bản gần đây đã kêu gọi chính phủ của họ khôi phục Tết cổ truyền.

Năm 2023, Liên hợp quốc chính thức công nhận Tết Nguyên đán là ngày nghỉ lễ. Điều ấy không chỉ là niềm vui của hàng tỷ người mà còn là minh chứng cho giá trị văn hóa bền vững của Tết trong đời sống tinh thần của nhân loại.

Tết - giá trị không thể đánh đổi

Trong thời đại công nghiệp 4.0, khi con người sống nhanh hơn, ít thời gian cho gia đình và bạn bè hơn, Tết càng trở nên quý giá. Đó là khoảng lặng cần thiết để hàn gắn, để yêu thương, để cân bằng cuộc sống. Điều quan trọng không phải là bỏ Tết, mà là tổ chức Tết như thế nào cho an toàn, tiết kiệm và lành mạnh. Tết phải là niềm vui, chứ không trở thành gánh nặng. Chúng ta cũng cần quan tâm đến người nghèo, người yếu thế, gia đình chính sách, để “không ai bị bỏ lại phía sau". Sau kỳ nghỉ, mỗi người cần xua đi tâm lý “còn mồng là còn Tết", để trở lại với nhịp sống hiện đại, kỷ luật - đúng tinh thần của một dân tộc đang vươn mình mạnh mẽ.

Tết là giá trị văn hóa vô giá mà cha ông ta gìn giữ qua hằng nghìn năm. Không nên vì bất kỳ lý do nào mà đánh đổi. Chỉ khi còn giữ được bản sắc, ta mới có thể đứng vững và phát triển bền lâu trong thế giới rộng lớn và luôn biến động. Hội nhập nhưng không hòa tan, đó mới là cách để biết mình là ai. Và chừng nào nàng xuân còn gõ cửa, chừng đó Tết vẫn trong tâm thức người Việt, như hơi thở, như máu thịt, như lời nhắc nhở dịu dàng rằng chúng ta thuộc về một cội nguồn.

N.V.T

Nguồn: Văn nghệ Đồng Nai số 95-96 (Tháng 01 & 02 năm 2026)​